GƏLƏCƏK BİZİMDİR

http://www.gelecek.blogfa.com

AZƏRBAYCANDIR

***************

^{Haq Sel Kimi Dəryaya Axıb Yol Tapacağdır}

^{Daş Atmağıla Kimsə Onu Dondərə Bilməz}

^{Dunyada Qaranliğlar Əgər Birləşə Baham}

^{Bır Xırdaca Şəmin Işığın Söndurə Bilməz} 

***************

^{Sahat Zəng Çaldı          Mədrəsə Çox Uzaqda}

^{Kifimi Göturdum           Dilim Qaldı Evimizdə}

^{با صدای زنگ ساعت از خواب بیدارمی شوم راه درازی تا مدرسه دارم.}

^{کیفم را برداشتم و راهی مدرسه شدم اما زبانم در خانه جا مانده است!!...}

 özgə Çirağına yağ olmağ bəsdir       

              doğma elimiz qaranlığdadır         

   yanıb yandırmayağ yadın ocağın       

         evimiz soyuğdır qışdır şaxdadır     

http://www.gelecek.blogfa.com

تورکی- گرامر

--------------------------------------------------------------------------------

« سوسوق » ايله « اوٍنل»

آذربايجان توركجه سينده حرفلر ايكي بؤلومه آيريلير: سوسوق و اوٍنل.

سوسوق: سس سيز،تك لييينده سسلنمه ين،هئچ بير سس وئرمه ين هـر هـانسي حرف. 

اوٍنل: سسلي، سسله شن،اؤزلويونده، تك باشينا سسله نن وسوسوق حرفلـر ايله قونوشوب اوْنلاري سسلنديرن حرفلره دئييلير. 

آذربايجان توركجه سينده 23 سوسوق و 9 اوٍنل واردير. اوٍنللر ايسـه ايكي جرگه يه بؤلونورلر:قالين سسلي و اينجه سسلي.

1- قالين اوٍنللر بونلاردير:   = I اﻳˇ ، =A آ ، =U او،    =Oاوْ

2- اينجه اوٍنللر بونلاردير:   =İ اﻳ    ، Ə  =اَ، =Ü اوٍ، Ö = اؤ

واج:

ديلين ان كيچيك فوْنئتيك بؤلومونه‌ «واج»ياخود«واك» دئييلير.

هجا:

آذربـايجــان ديلـچي لي يينده اؤزهرطـرفلي علمـي تحـليليني تاپمايان فوْنئتيك واحيدلردندير.اوْ ديلچي لي ييميزده ايندي يه دك خصوصي تدقيقـات موضـوعسو اوْلماميشدير.بوسببدن هجانين دوزگوٍن تانيتماغي چتين وموشكول ايشلردندير.

دانيشيق، سس دالغالارينين دال- دالا قولاغا چاتماسيدير.آنجاق دينله ين كيمسه يه

گـؤره بودالغالار،قاچ_قاچ دوْغـولور،بيرگه لشيب بوٍتونلشديكده بير سؤزو ايفاده ائديرلر. بوشيديرغي دوغولان قاچلارا«هجا»دئييلير.

اؤرنك اوچون؛«گؤزه ل»كليمه سيني ايفا ائتديكده،«گـؤ»حـرفينده دالغالارين ايلك بؤلومـو،كي اوْنلارين قـوشـولماغيندان«گؤزَل»كليمـه سي ديله نير،باشاچاتير، «ز» حـرفيني دئمـه يه باشلاماقـلا ايكينـجي بؤلـوم دوْغمايا باشلير.بو ايـكي بؤلومون

آيريجي،قاچلارين،هجالارين بيربيريندن آيريجي دير.هر«هجا»داکی اوٍنل اوْ «هجا» نين استـراكتورو مركزينده دورور.اوْسببدن،ان كيچيك«هجا»لاريالنيز،تك بيراوٍنل ايله ورولا بيليرلر.دئمه لي«هجا»بير اوٍنلدن ويا نئچه سوسوق ايله بير اوٍنلدن تؤره نير. آنجاق هرهانسي بيركليمه ده اوٍنللر ساييجا،هجا تاپيلير.«سسلي بؤلوم »، سايغيـلی  دوﹾستـوم و حؤرمتـلی معلـم نورالـدين مقـدم طرفينـدن«هجا» يا وئريلن گؤزه ل عنواندير.

هجالارين بؤلومو:

1- قيسا هجا -     يالنيز بيراوٍنل دن تؤره نير؛ اوْ، آ، كيمي

2- آچيق هجا-     بيرسوسوق ايله بيراوٍنل دن تؤره نير؛ با، وا، سو، كيمي.

3- باغلي هجا-     بيراوٍنل ايله بيرسوسوقدان تؤره نير؛اوْن،آت،اوٍت كيمي.

4- بؤيوك هجا-   سوسوق+ اوٍنل+ سوسوق   ساز،گوٍن، داغ كيمي.

5- اوزون هجا-    سوسوق+ اوٍنل+ سوسوق+ سوسوق  قورد،يورد،بَرك كيمي بوردا قئيد ائديلمه ليديركي،اوزون هجادا(سوسوق+ اوٍنل)يئرينه تك بير(اوٍنل)ده گلـه بيليـر،دئمـه لـي: اوٍنل+ سوسوق+ سوسوق  چئشيتلي هجالاردا اوزون هجا ساييلاجاقلار. ايلك، اؤرت، اَنگ، كيمي.

- اؤلچودش (هم وزن) كليمه لر:

هرايكـي كليمـه يه كـي هجالارينين سايي برابر،چئشيتلـري ايسه بيرنؤوعدن اوْلا دئييلير.اؤرنك اوچون،«قارداش»ايلـه«بارمـاق»اؤلچـودش ديرلر،چونكو هرايكي سي، ايكـي بؤيوك هجـادان تشكيـل تاپميشلار.«سَريلديم»ايله«يوْرولدوم»كليمـه لـري اؤلچودش ديرلر،

چونكـو،هرايكـي سيندده هجالارين سايي اوچ،نؤوعلري ايسـه ترتيب ايلن،آچيق، بؤيوك، بؤيوك دورلر.«گؤز»ايله«گوٍن»كليمه لري ده اؤلچودش ديرلر،چـونكو هر‌ ايكي سي بير بؤيوك هجادان مئيدانا گلميشلر.

گؤروندويو كيمـي اؤلچـودش كليمه لرده،هجالارين سايي،ائلـه جه ده هجالارين نؤوعو و دوٍزوٍلمه سي ترتيبي عيني اوْلورلار.

رَوي:

كليمه نين كؤكوندن اوْلان ان سوْن«واك»ينا دئييلير.

آدلاردا سوْن حرف ايله«روي»عيني دورورلار.اؤرنك اوچون؛«بارمـاق»كليمه سينده «ق»حـرفي«رَوي»حسابلانير.ائله جه ده«گـوٍنش»كليمـه سينـده«ش»حـرفي«روي»  دورور.

فعل لره گلديكده،«روي»فعلين كؤكونون سوْن حرفينه دئييلر.دئمه لي فعلين الحاقي اوْلان شخصـي عوض ليك لري هابئله زامان شكيل چيلريندن اؤنجه گله ن، فعلين كؤكونون سوْن حرفينه اطلاق اوْلونماليدير.آنجاق هرفعلين،اؤز زامانينا داير  تصريفينده دييشيلمه ين سوْن حرفه،واكا«روي»دئييلير.اؤرنك اوٍچون«گؤردوم»ده روي«و»اوْلور،    هابئله«گلديك»ده روي «ي»دورور.

قافيه هجاسي:
«قافيه»عربجه داليجا گئدن،ايزله ين،آنلاميندادير.آنجاق شعيـر صنعتينده،ايكي كليمه يه كي قافيه هجالاري عيني دورا دئييلير. «قافيـه هجاسي»ايسه سوْن واكي روي اوْلان هرهانسي هجايا وئريلـن عنـواندير.«گلدي»كليمـه سينده«دي»، «آياق»كليمه سينده «ياق» «قافيه هجا»سي ديرلار.
بيـر هجالي كليمـه لرده، «قافيه هجـاسي»ايله كليمه هجاسي بيرگه دورور.اَل،گئت دور،يئل،اوٍزكيمي.
رديف :
قافيه كليمه سينـده ن سـوْنرا، لفظي و معنوي جهتدن عيني حالدا تكرارلانان كليمه وياخود كليمه لره دئييلير.«قالدي منه» كليمه لري آشاغيداكي بيت ده رديف ديرلر؛          
        سانما كيم سن گئتدين اي آي يوزلوجان قالدي منه
                                 جـان سـن ايلـه گئـتدي جسـم ناتـوان  قالدي منه
شاه اسماعيل خطايي نين بوبيت ينده«جان»ايله«ناتوان»كليمه لري«قافيه كليمه»لري،  «قالدي منه»كليمه لري ايسه رديف دورورلار.آنجاق راجي نين
يازين بوسؤزو سنگ مرمرده سيز
                                                    قـوْيون فـرق نامــرديلن مــرده سيز
هميشه ائدر عجز بوٍلبول گـوٍله
                                                      گره ك ناله بوٍلبول ائده،گوٍل گوٍله
شعـرينده،ايكينـجي بيتين سـوْنوندا گلَـن كليمه لري رديف دئييللر.چوٍنكو ايلك «گـوٍله» چيچـك اوٍچـون؛آنلامينـدادير،ايكينـجي«گـوٍله»ايسـه گـولومسه مك معناسينـدادير:لفظـي بيرليك دورور امّامعنوي بيرليك يوْخدور،اوْ اوٍزدن بو ايكي كليمه رديف دئييللر.
مسجّع(ئوتمه لي):
سجع عربجه قـوشـلارين اوْخوماغيدير،توركجه قوشلارين اوخوشماقلارينا،آواز لارينا
«ئوتمه» دئييرلر.
سجع ايكي شكيلده اوْلور.بيرينجي سينده كليمه لر آراسيندا قورولور,ايكينجي سي جومله لر آراسيندا ايشلنير.سجع ايله كليمه لرو جومله لر آراسيندا قورولان آهنگي، چالغيني آرتيق زنگينلشديرمك اوْلور.سجع هجالارين چئشيدلري،«روي» نين   بيرگه اوْلوب اوْلماسيندان بحث ائدير،و بو بحث قافيه بحثيندن گئنيشدير.
چونكو قافيه يالنيز شعريده دانيشلير،امّاسجع بيرتك شعريده دئييل،«نثر»ده ده ايشه آلينار.آذربايجان توركجه سي سجع باخيميندان،چوْخ زنگين بيرديلدير. يوخاريدا دئييلديييي كيمي سجع ايكي بؤيوك سطحيده طرح اوْلور:

1-   موازي سجع(آربا- ئوتمه)
                                كليمه لرآرا        2- مطرّف سجع(يانلي- ئوتمه)
3-   موزون سجع(بيچيملي- ئوتمه)

سجع(ئوتمه)
1-   ترصيع(سارما)
                                جومله لر آرا        2- موازنه و مماثله(اوزلاشما)
  3 - اعنات الازدواج(قارشيليق)

موازي سجع (آربا-ئوتمه):
ايكي كلمه اؤلچودش،«روي»حرفينده بيرگه اوْلا،دئييلير.
مَرفوعه= مَوضوعه
                         فيها سُرُر” مَرفُوعَه و اكواب” مَوˆضوعَه   ( قرآن- غاشيه13-14)
سؤز= کؤز
                        آدام آلتيندا سؤز،قازان آلتينداکؤز      ( آتالار سؤزو)
شراب = رباب  
                              گه ل قيـرخ اﻳلليک شرابم
                               رفـــده قـــالان ربابيم              (حميد نطقی )

موازی سجع دوٍزتمه ﻳوْللاری:
1 - بيرهجالي كليمه لرده ايلك سوسوغو دييشمه ك ايله :
باغ     داغ     ساغ  
            من كؤلگه سيز باغ گـؤرمه ديم            ائل دردی تک داغ گؤرمه ديم
گـؤزله رمی يومـوب آچــديم           نئچـه دوْستو ساغ گؤرمه ديم
                                                                                                   ( رسـول رضا)
ياش     قاش
              قاشي کمی قامتی بوٍکولموش       ياشي کيمی  پيکری توٍکولموش    
                                                                                    ( فضـولـی )

باج        تاج
              باش اوجالديقدا دماوند داغيندان باج آليرسان
                                                                     شئر اليندن تاج آليرسان
(شهريار)
2- نئچه هجالی كليمه لرده،قافيه هجاسيندا،ايلک سوسوغو دييشمه ك ايله :
             بارماق     بارداق                             قارساق     قارماق      
3- نئچه هجالی كليمه لرده،قافيه هجاسيندا قاباق هجالاردا  ايلک سوسوغو دييشمه ك ايله :
حاخلاديم= ساخلاديم              
                      اؤزمو زامانلارا حاخلاديم،اؤره ک اؤلکه سين سنه ساخلاديم
                      سحـری گـونش له آداخـلاديم،نييه مـددعا دئمـه ييم سنـه
                                                                               (سحـر خانيم)  
ساليرام= چاليرام                
برجلردن برجلره يوللار ساليرام
                        سـاعاتدان  –  ساعاتا
                                   اوچورام کـی ، مـن
                                               عصيردن – عصيره
                                                                قـاناد چاليـرام.
                                                                                 (نبـی خـزری)

بيلديريش:
               مـوازی سجـع ايله قافيـه نين فرقلنمـه سی؛قافيه ده يالنيز قافيه
                    هجـاسی عينـی اوْلماليدير و باشقا هجالارين بيرلييی و عينی لييی                    
               گرک دئييلـدير.اما مـوازی سجـع ده هجالاری سايی وچئشيدی                
                   (نـؤوعـو) بيـرگـه اولما ليدير.اؤرنک اوٍچـون«ايشلمـه ک»ايله
                    «ايلمک»قافيه دورورلار،بيرحالداکی موازی سجع دئييللر.
بيلديريش:
               ايکی موازی سجع بيرجومله ده ياناشی گليرسه«قوشاق»صنعتی
                     دئييرلر. قوشاق تورکجه«تضمين الازدواج»دئمه کدير.
           سوز    ساز
                يانار کانون ديلده عشق اوْدی اما دئييل ظاهر
                 مؤيد بوسـؤزه گرمييتيلن سـوزو ساز يمـدير                 (صــراف)
کئچه ر    گئدر
                عيبی يوخدور کئچه ر گئدر عوموردور
                 قيـشداچيخـار  اوزو قــار کـؤموردور                       (شهـريار)
مطرف سجع(يانلی- ئوتمه):
بو نوؤع سجع ده«روی»حرفی بيرگه اوْلور اما اؤلچو لری آيری وفرقلی اوْلور.
سوز    گداز
                پروانه يوْلون قويما کسه پردﺓ نامــوس
                 وصل عالميدير سوزو گداز اوْلماسا اوْلماز                  (صــراف)  
هر ايکی کليمه ده«ز»روی حرفی حسابلانير.اما«سوز»کليمه سی بير هجالی،«گداز» کليمه سی ايکی هجاليدير.اوسببدن اؤلچولری فرقلنير.وياخود«چمن» ايله«ياسمن» کليمه لری

صمد وورغونون بو بيتينده :
                           چمنلـرياسمنلـرگؤز ووروب بير جيلـوه گـؤسترسه
                           سـوْرار کـؤنلوم،چيـخارسيره حياتين غم اطاغيندان

موزون سجع(بيچيملی – ئوتمه):
ايکی کليمه کی هيجالارين سايی و نؤوعو بيرگه اوْلور،آنجاق«روی»حرفينده آيری اوْلا،دئييلير.«اوچـماق»ايلـه«اوْلسون»کليمـه لـری کيمـی،کی هرايکی کليمه ايکی هجالی،هجالارين نووعوهرايکی سينده ترتيب ايله«باغلی هجا»و«بويوک هجا»ديرلار .  اما«روی»حرفلری فرقليدير.
                                     آغ ساققاللی بابان يئری اوچماق اولسون   (دده قورقود)
هابئله«آسيب»ايله«آزار»کليمه لری کی هرايکی سی ده،ايکی هجالی و هجالارينين نووعو ترتيب ايلـه«قيساهجا»و«بويوک هجا»ديراما«روی»حرفی بيربيرينـدن فرقلـه نيرلر:            الين،ديلين،گؤزون هرکيمسه ساخلار
                           يقيـن ديرگـؤرمز اوْل آسيب و آزار                             (فــدائی)
ائلـه اوجوردا«ياس»ايله«ياش»آراسيندا موزون سجع واردير،چونکو هرايکی کليمه تک هجـالی دير و هرايکـی هجا نووعودا«بويوک هجا»دير.اما«روی» حرفلری بير بيريندن فرقلنيرلر.

ياديمدادير
   وفاسيز کپه نه گين اوچوشون
                    بير سوْن باهار آخشامی
                              ياسلی ياشلي گؤزلرله
                                           تعقيب ائده ن چيچکلري           (حميد نطقی)
کليمه آراسيندا،سجع لرين توپلانيشی :
1-   موازی سجع(آربا-ئوتمه)=اؤلچودش+روی بيرگه
2-   موزون سجع(بيچيملی-ئوتمه)= اؤلچو دش+ روی باشقا
3-   مطرف سجع(يانلی-ئوتمه)= اؤلچو باشقا+ روی بيرگه
خاطيرلاماق لازيمديرکی، شعريده موزون سجع ايله،قافيه قورولماز اما موازي سجع هابئله مطرف سجع لرايله،قافيه قورماق اوْلور،چونکو بونلاردا«روی»بيرگه دورور،بوقافيه شرط لريندن حساب اوْلونور.
جومله لرآرا:
جومله لرآرا سجع لر قارشيلاديقجا،ايکی جومله نی هماهنگ لشديرير.
جومله نی هماهنگ لشديرن سجعلرين ان  اهميت لی سی بونلاردان عبارتدير:
       1 - : تَرصيع :سارما
                                     2 - موازنه و مماثله: اوزلاشما
                                        3- اعنات الازدواج: قارشيليق

1-تَرصيع(سارما):
     تَرصيع عربجه قيزيل ساپلارلا پارچانين اوٍزه رينه گوٍل- بوداق ناخيشی
      وورماقدير.دئمه لی« تَرصيع »قماش اوستونده آلتون بوتالار تيکمه کدير. ايکی جوٍمله ده وياخود بيت ده مواز ی سجعلی کليمه لری،قارشی قويماق اوٍزه،مئيدانا گلير:
                    انّ الابرار لفی نعيم
                       انّ الفجار لفی جحيم                                   (قرآن،انفطار13-14)
                               سروی جمال خلقته پيرايه فاطمه (ع)
                         حدی  کمال  خلقته  بيرآيه   فاطمه (ع)      (حاج موسی هريسی نژاد)
                  بيرسی سوْلديران سوْيدير
                                        بيرسی توْلديران توْيدير                                              (دده قورقوت)

                     اوردا  غم  چکنه  غم  اسگيک  دئييل
                        اوردا  دم  چکنه  دم   اسگيک  دئييل             (بختياروهابزاده)

                     جمالون  طلعت   گلزار   بنزه ر
                        دوداغون شربت خونخواره بنزه ر                  (نسيمی)
                     بيرسن سپه جه يم
                     بير من اکه   جه يم
                     بيره من بيچه جه يم                                       (والی گؤزتن)

                                 شوقينه  آشينا منم قبله سينه   دعا  دعا
                    دردينه   مبتلا  منم زخمه سينه نوا   نوا               (سحرخانيم)

                    باش يولداشی  يوخدور
                    آش  يولداشی  چوخدور                                   (آتالارسؤزو)

                    شول    بوْيو      رعنايه     وئرديم  کؤنلومو
                    شول    گؤزو     شهلايه    وئرديم  کؤنلومو
                    شول    گونش   سيمايه     وئرديم  کؤنلومو
                    شول    يوزو     چون آيه   وئرديم  کؤنلومو           (نسيمی)
موازنه ومماثله(اوزلاشما):
ايکی جوٍمله ده وياخود بيت ده ايکی موزون سجعلی کليمه لری قارشی گتيرمک له دوزه لير.«اَطال»ايله«اَسآءَ»آراسيندا موزون سجع حاکيم دير،دئمه لی  هجالارينين تعدادی ونووعو بيرگه دير اما«روی»حرفلری فرقلی دير.
بوکليمه لر مولا اميرالمؤمنين(ع) بو الهی کلاميندا گلميشدير:
من اطالَ الامل اساءَ العمل:(آرزيلاری اوزون اوزايان کيمسه اَمگينی ضايع ائتميش)

قاندال کيليدين باغلادی ديوانيه وئردی
     ظلمت بوجاغين ساخلادی پروانيه وئردی                             (سحــرخانيم)

آدام آغزيندان سؤز
قازان آلتيندان کؤز                                                                 (آتالار سؤزو)

من ديل دوداق  سن سؤوزکيمی                             دينـدير منی دينـدير منی
من گـوزگـوسـن  اوٍلگـوزکيمی                          سينـدير منی  سيندير منی
              (سحر خانيم)
                                  اسکـی پامبـوق بئز اولماز
                             قاری دوشمن دوست اولماز              (دده قورقود)
«ادبار»ايله «اقبال»آراسيندا موزون سجع واردير.يئنه مرتضی علی (ع)بويور:
اذا کنتَ فی ادبارٍ والموتَ فی اقبالٍ فما اَسرَعَ الملتقی: اوزمان کی سن اوٍز چئوره سن،اؤلوم ايسه[سنه ساری ]اوٍز قوْيا،نه تئزگؤروش ال وئره جکدير!
اَرمالينا قييما يينجا  آدی چيخماز
قيز آنادان گؤرمه يينجه اؤگيت آلماز                                      (دده قورقود)

قارا تاغيم يوکسگی اوْغول
  قانلو سوييم تاشقونی اوْغول                                              (دده قورقود)
اعنات الازدواج(قارشيليق):
ايکی جوٍمله نين،سوﹾنوندا گله ن فعل لرايله قافيه قورماق،ائله جه طورلو-طورلو سجع لری اوجومله لرين آراسيندا قارشيليقلي اولاراق گتيرمک ايله چيخيش ائدير. بورادا بيرداها خاطيرلاييرق کی يالنيزموازی سجع ايله قافيه قورماق ايمـکانی واردير، ومـوزون ومطرف سجعلـری ايله قافيه قورماق اوْلماز.دده قوقودون مقـدمه سيندن اؤرنک اوچون:
«قاريلا دؤرت دورلودور؛  
    
              بيــريسی ســـــوْلدوران سوْپــدور
                                بيــريسی دولــــــدوران  توْپــدور
                                بيــريسی ائـــوين داياغـــی ديــر،
                                بيــريسی نئجه سؤيلرسن باياغی دير.»
اعنات الازدواج يالنيز،« سوْپـدور »ايله« توْپـدور»ائله اوجورا سينادا«داياغی دير» ايله«باياغی دير» آراسيندا قورولور.گؤروندويوکيمی «سـوْلدوران»ايلـه «دولدوران» آراسيندادا موازی سجع حاکيـم دير.آنجاق اصـطلاح اولاراق بوجورقارشيـليقلارا «اعنات الازدواج»عنـواني وئرمه ييبلـر،اما بوسجع ين آرتيريلماسی،ايلک قطعه نين چالغی سينی فاضلا شورلانديرميشدير.
خامنـه لی ناصـرمنظـورون دا بوقطعه سينـده،اعنات الازدواج «کوٍسوردو» ايله «گولوردو»  فعل لرين آراسيندا قورولموشدور:
«آغ يئـل اسـيردی،گاهـدان دا  اوٍزدونده ريب کـوٍسـوردو، گوٍن يئره شافاق ساچارکن کؤرپه تکين گولوٍردو.»
شهـريارين سهنـديه منظـومه سينـده ن اوْلان بوقطعـه ده «پاريلـدار»«خاريلدار» «شاريلدار»  آراسيندا اعنات الازدواج سجعی قورولموشدور؛
          باليغ اولدوزکيمی گؤيلرده،دنيزلرده پاريلدار
  آبشارمرواری سين سئل کيمی تؤکدوکده خاريلدار
                             يئل کوشولدار سو شاريلدار
بوآتالار سؤزونده«دوْلانی»ايله«بولانی»آراسيندا:
                                 چالاغان گؤيده دوْلانی،جوٍجه نين اوٍره گی بولانی
بوْغاجين آناسی،يارالی اوْغلونون اوستونده آغلاياراق اوْنو بؤيله اوخشايير:
   قارقييما گؤزلرين اويغوآلميش آچيگيل آخی...
اون ايکيجه سوکوجويين اؤره ن اولموش ييغيشير آخی ...                 (دده قورقود)
«آلميش»ايله«اوْلموش»آراسيندادا اعنات الازدواج سجعی يارانميشدير.

بو یازینین اوخونماق سایی:  956   

گجيل سايتي .

E-mail :mailto:%20webmaster@gajil.20m.com

جايگاه زبان و تفکر در جامعه بشری  یازان:  حميد داديزاده تبريزی (فاس ديليندا)

--------------------------------------------------------------------------------

زبان مادری پديده بيرونی نيست. انسان با زبانش زاده می‌شود، در زبانش سير می‌کند و در حريم زبانی خود تنفس می کند، رشد می‌کند و می‌ميرد. زبان هر ملتی ظرف حضور آن ملت در کره خاکی است.

• با توجه به پيوندی که زبان با تفکر دارد و زبان يک مقوله کمپلکس است که منبع انديشه، ظرف احساسات هر فرد يا ملتی است، هرگونه ناديده گرفتن و يا کم اهميت دادن به زبان مادری ملتی نوعی کشتن تفکر و سرکوب هويت و تضييع موجوديت و مدنيت فرد يا ملت است.

حميد داديزاده تبريزی

پنجشنبه ٢۷ فروردين ١٣٨٢ – ١۵ آوريل ٢٠٠۴


"زبان مادری پديده بيرونی نيست. انسان با زبانش زاده می‌شود، در زبانش سير می‌کند و در حريم زبانی خود تنفس می کند، رشد می‌کند و می‌ميرد. زبان هر ملتی ظرف حضور آن ملت در کره خاکی است. يعنی اينکه برای شناخت ملتی بايد زبان او را شناخت"



به عام‌ترين تعاريف انسان را موجودی می‌شناسند که انديشه می‌کند و انديشه و پردازش فکر خود را از طريق زبان به ديگران منتقل منمايد. زبان به عنوان ابزار اصلی تفکر در تبيين هويت هر فرد و يا هر ملتی نقش اول اهميت را ايفا می‌کند. در واقع زبان ظرف و مظروف انديشه‌هاست و اين زبان در اشکال متنوع کتبی، شفاهی و فولکلور بروی زمين جاری می‌گردد و نقش فرد يا ملتی را در ادوار مختلف تاريخی و در ازمنه متفاوت به ديگران و نسل‌های بعدی تصوير می‌کند.


زبان مادری اولين دارايی ذيقيمت هر انسان و هر ملتی است که کيستی و حضور انسان و يا مليتی را بروی سياره زمين به رسميت می‌شناسد. با توجه به اين اصل مسلم زبان شناسی اجتماعی که زبان جوهر انديشه آدمی است، که زبان تنها قراردادهای بی جان و کدها و رمزگان مرده نيست، بلکه زبان با مجموعه ساختار و محتوايش ترنم کننده خلاقيت‌های انديشگی و فکری انسان‌هاست، می‌توان به راحتی و سهولت اشاره نمود که در خصلت شناسی جوامع بشری، بويژه در جهان بهم تنيده کنونی، شخصيت، خصايص و کاراکتر فردی و ملتی را از طريق هويت زبانی او می‌شناسند.


هرچه بشر حرکت زبان ملتی آزاد و صلح آميز باشد و هرچه اين زبان بتواند در قالب آحاد ملتی با فراغ بال و آسودگی تنفس کند، بيافريند، آن فرد يا ملت در سير زندگی و در مسير تاريخ و در گذرگاه زمان مهر خود را بر تاريخ می کوبند و به حيات خود ادامه می دهند. جايگاه زبان مادری در شناخت ويژگی‌های ملتی از اين اهميت برخوردار است که اين زبان از طريق توارث بازتاب دهنده و منتقل کننده ساختار انسان شناسانه هر مليتی در کره زمين است و بهمين سبب پاسداری از زبان‌های موجود در جهان به يکی از وظايف عمده سازمان ملل تبديل شده است. اهميت اختصاص روزی به عنوان همايش جهانی بزرگداشت زبان مادری از طرف يونيسف از اين اصل ريشه گرفته که اقتصاد گلوبال و زبان‌های مسلط کنونی موجوديت زبان‌های به حاشيه رانده شده را تهديد می‌کند.


در مبحث هويت شناسی و شناخت انسان زبان مادری جايگاه اول را اشغال می‌کند. زبان مادری و تسلط به آن نوعی قدرت روحی و روانی به انسان می‌بخشد و زمانی که زبان مادری به زبان اصلی آموزش، پداگوژی، زبان هنر و ادب و زبان زندگی ملتی تبديل شود، آن ملت در تببين آرزوها، در ارايه خلاقيت ها و نوآوری‌ها و در ثبت و تحکيم هويت تاريخی خويش موفق می‌شود و پيش می‌رود.


با توجه به پيوندی که زبان با تفکر دارد و زبان يک مقوله کمپلکس است که منبع انديشه، ظرف احساسات هر فرد يا ملتی است، هرگونه ناديده گرفتن و يا کم اهميت دادن به زبان مادری ملتی نوعی کشتن تفکر و سرکوب هويت و تضييع موجوديت و مدنيت فرد يا همان ملتی است که اين امر، بديهی است تاريخ تمدن بشری را نيز به طريقی می‌آزارد.


برای درک بيشتر موقعيت زبان مادری و جايگاه آن در جامعه بشری ملتی را در نظر بگيريد که در يک جامعه چند فرهنگی زندگی می‌کند و زبان، اين سند گواهی دهنده موجوديت آن ملت در حاشيه قرار گرفته باشد. يعنی بنا به تصميمات قدرتمداران، غير رسمی و مهجور و واپس مانده قلمداد شده باشد. در اين وضعيت، می‌توانيد درک کنيد که اين ملت چهره تاريخی خود را در آيينه زمان چگونه بايد منعکس کند و بازتاب نمايد. با توجه به اين اصل که انسان در زبان زندگی می‌کند و حتی لهجه‌های متفاوت زبانی خود نوعی نموداری از شيوه‌های زيستی، معيشتی، تاريخی، فرهنگی، اقتصادی و سياسی است، غير رسمی و يا ممنوع ماندن شخصيت زبانی يک ملت در واقع به نوعی خاموش کردن چراغ انديشه و کشتن هويت و معدوم کردن حضور زنده، فعال و بشاش آن فرد يا ملت است. زبان با ما زاده شده است بی آنکه بخواهيم آن را ياد بگيريم. زبان مادری که از طريق شير مادر و پيوندهای ژنتيک در انسانی زاده می‌شود، تنها ابزار گفتگو نيست. زبان مادری وسيله بيرونی نيست که فرد آن را ياد می‌گيرد، زبان مادری زبان خارجی نيست که برای فرد بيگانه باشد، زبان مادری ظرف وجودی هر ملتی است که ملت در آن زاده شده و رشد می‌کند. زبان مادری در جز جز پيکره آدمی نهفته است، واژه‌ها، اصوات، هجاها نوع معانی همه و همه با انسان زاده می‌شود. لذا بهتر است ما هم همصدا با گادامر، زبان شناس معروف و مشهور لهستانی بگوييم «زبان همچون جهان هردو بيش از ما وجود داشته‌اند و ما در آن‌ها زاده می‌شويم، هيچ يک تازه نيستند.» گادامر در مقاله مهم خويش تحت عنوان «انسان و زبان» (۱۹۶۶) موقعيت زبان و جايگاه آن را چنين توضيح می‌دهد:


"درک اين نکته که افق امروز بدون افق گذشته وجود ندارد، به معنای پذيرش اين نکته است که زبان در حکم علامت يا مهر گذشته بر امروز است، به بيان ديگر زبان زندگی گذشته در زمان حاضر است. از آنجا که افق انديشه‌های ما در زبانی که به کار می‌بريم بازتاب می‌يابد، پس ما همواره جهان خود را در زبان، و به شکلی زبان گونه باز می‌يابيم و باز می‌شناسيم. واژه و ايژه «عينی يا حقيقی» زبان و واقعيت از يکديگر جدايی ناپذيرند و محدوديت‌های دانش ما، همان محدوديت های زبانی است که از آن استفاده می‌کنيم. ما رابطه‌ای فراسوی زبان خود با جهان نداريم که سپس آن را به ياری «ابزار» زبان بيان کنيم، جهان ما همين زبان است «زبان به هيچ روی ابزار يا وسيله نيست، ماهيت ابزار جز اين نيست که پس از استفاده و کاربردش کنارش گذاريم، اما با واژگان زبان نمی‌توان چنين کرد...»۱ با مثالی روشن‌تر می‌شود.: وقتی وارد محله چينی‌ها می‌شويد و يا به شهری وارد می‌شويد که عربند، ديگر چهره آن شهر و حقيقت ساکنان آن يا چينی است يا عربی. اين واقعيت جدا از زندگی آن دو مليت نيست، خواه زبان و فرهنگ آنها قانونی باشد خواه غير قانونی، رسمی باشد خواه غير رسمی. به سخن ساده‌تر، با زندگی، هويت و موجوديت ملتی نمی‌توان آمرانه برخورد کرد. چرا که زبان جدا از زندگی آن فرد يا ملت نيست. انسان را زبان او محاصره کرده است. زبان مادری چيزی است که از جوهر فرد برمی‌خيزد، عنصری آشناست، هر ملتی با زبان خودش جهان را امضا می‌کند و تفسير می نمايد، در واقع هستی شناسی هر ملتی از ارتباط و ميزان و سطح رابطه او با زبانش و اشکال آن می‌تواند مشخص باشد.


تکرار ميگويم، زبان مادری پديده بيرونی نيست. انسان با زبانش زاده می‌شود، در زبانش سير می‌کند و در حريم زبانی خود تنفس می کند، رشد می‌کند و می‌ميرد. زبان هر ملتی ظرف حضور آن ملت در کره خاکی است. يعنی اينکه برای شناخت ملتی بايد زبان او را شناخت. بنابراين زبان هستی بخشنده برای زندگی ملتی است. شما نمی‌توانيد فردی يا ملتی را بدون زبان آن فرد يا ملت بشناسيد، حتی اگر آن فرد يا ملت از زبانش به ناگزير مهجور بوده باشد. با توجه به اين که زبان ظرف آفرينش معناست و تفکر انديشه در ذات خود پروسه‌ای از عملکرد زبان است، می‌توان به اهميت و جايگاه زبان ملتی پی برد.


اهميت دادن يونيسف به زبان مادری از همين درک ناشی شده است چرا که تمدن بشری از شناخت هويت ملل روی عالم شناخت زبان شناسانه دارد. برای من ترک آذربايجانی برای مثال، هرچند هم که اين مطلب را به فارسی می‌نويسم، جهان معانی و احساسات با زبان مادری‌ام مفهوم واقعی پيدا می‌کند. به قول نويسنده اهل ترکيه «گل‌های سرخ ترکيه» از «گل‌های سرخ آلمانی» سرخ‌ترند. اينجا واژه «قيزيل گول» و درک و تاويل در تفسير و برداشتی که يک ترک از آن دارد با واژه رز قرمز انگليسی معنايی که با يک کلمه به گل سرخ منتسب می‌کنند، متفاوت است.


از درک مفهوم و جايگاه زبان در جوامع بشری برمی‌آيد که انتساب واژه رسمی يا غيررسمی بر زبان ملت‌ها که از سوی «قدرتمداران» صورت می‌گيرد بايد با تدقيق صورت گيرد. چرا که برای هر فردی يا ملتی زبان مادری‌شان زبان رسمی است، يعنی اينکه آن ملت با آن زبان زاده شده و احاطه گشته است، خواهی نخواهی برای هر ملتی زبانش رسمی است، چرا که هر ملت با زبانش رسما با جهان مرتبط می‌شود و فکر می‌کند، معنا می‌آفريند و اثر برجای می‌گذارد. زبان هستی دارد و همراه هر ملتی زيست می‌کند و جلو می‌رود. قدرت و يا ضعف زبان‌ها و يا طبقه بندی آنها در علوم اجتماعی و انسان شناسی يک مبحث و مقوله ديگری است،.


مهم درک مقام و اهميت هر زبان در جامعه است. مهم درک اين نکته است که زبان هر ملتی با روح و روان آن ملت پيوسته است. هرگونه ناديده گرفتن اين اصل در واقع تضييع حقوقی اوليه آن ملت و در نتيجه ضربه زدن بر پيکر تمدن بشری است.


باری اعتلا بخشيدن به موجوديت و حضور هر انسان و يا هر ملتی در وهله اول احترام به زبان و آثار توليد شده به آن زبان نقش اوليه را بازی می‌کند, چرا که برای قدرت بخشيدن به ملتی يا فردی بايد با افکار و آمال و آرزوها و آثار خلاقه آن ملت آشنا شد و روند تفکر و خلاقيت آن ملت را با اهميت تلقی کرد. بنابراين زمانی که حضور زبانی ملتی در محاق تعطيلی می‌افتد و يا اشکال و ابعاد فعاليت زبانی محدود می‌گردد، معانی و مفاهيم و روند آفرينش متون دچار مانع ميگردد و جامعه از پيمودن روند طبيعی خود خارج ميگردد. و حاصل اين عمل بی قدرت کردن و به تعبيری نابود کردن حضور فکری آن ملت است و با توجه به اين اصل که زبان نوعی سند هويت، و نشانه کتبی وکاراکتر تاريخی هر ملتی را می‌نماياند، با اعمال فشار و يا به هردليلی، با به حاشيه راندن زبان ملتی به نوعی زندگی و هويت مردم تکلم کننده به آن زبان فلج می‌شود. ملت و يا فرد عليل و ذليل و خوار می‌گردد. برای نمونه تاريخی می‌توان هندوستان دوران استعمار انگليس و افريقای جنوبی دوران آپارتايد را مثال زد. استعمار بريتانيا در هندوستان برای تعميق زنجيرهای استعماری زبان صدها ميليون انسان را نشانه رفت و در دوران آپارتايد رژيم‌های نژاد پرست، از جمله دکلرک زبان اکثريت مردم را غير قانونی اعلام کرد. با محدود کردن عرصه زبان در واقع ارتباط آن مردم با ديگران قطع می‌شود، خلاقيت‌های زبانی که سند هويت و موجوديت مدنی هر فردی است تعطيل می‌گردد. اما تاريخ نشان داد که نه زبان‌های مردم هندوستان نابود شد و نه اکثريت سياه افريقای جنوبی به خاطر حاکميت رژيم نژاد پرست از صحنه روزگار زدوده شد. امروز درست يک دهه از سقوط آپارتايد ميگذرد ، و نام نلسن ماندلا همچنان بر تارک تاريخ ميدرخشد ، هر چند که او در يک دهی زندگی بسيار ساده ولی پر باری دارد، او با يک برنامه دموکراتيک و صلح جويانه روند احيای هويت مردم افريقای جنوبی را هموار ساخت.،چرا که زبان مادری، زبان اصلی، زبان اولی هر فرد يا ملتی هميشه زنده و رسمی و فعال عمل می‌کند، چرا که زبان پديده درونی است. نوام چامسکی دانشمند زبان شناس، که نظرياتش در زبان شناسی تحولی عظيم ايجاد کرد، در عرصه اهميت قدرت زبان مادری مطالب مفصلی نوشته است که به آن در جلسات بعد اشاره خواهد شد.


 ** * * *



۱_نقل از کتاب "ساختار و تاويل متن،بابک احمدی،ط۵۸۰

گجيل سايتي .

E-mail :mailto:%20webmaster@gajil.20m.com

آنا ديلی‌نين اينکشافی  یازان:  حميد داديزاده

--------------------------------------------------------------------------------

زبان مادری و هويت آدمی(آنا ديلي و اينسانين كيمليگي) 
(به زبان ترکی آذربايجانی)


حيات هر ملت زنده ای با زنده بودن زبان آن ملت مفهوم پيدا ميکند. تداوم حيات بشری، و غنای تمدن انسانی با زنده ماندن زبان ملتها در رابطه مستقيم است. هر گونه تلاش برای زنده نگه داشتن هر زبانی کمک به پيشبرد کاروان تاريخ تمدن است. در اين زمينه زبان شناسان تاريخی به اهميت حفظ و نگهداری زبانهای زنده امروزی تاکيد ميکنند. زبانهايی که شکل نوشتاری آنها به هر دليلی امکان عملی نيافته، بيش از ديگر زبانها در شرف نابودی است. بنابراين توجه به زبان مکتوب ملت آذربايجان و تلاش در راه گسترش شکل نوشتاری و ادبی آن ميتواند به کاروان ترقی تمدن بشری عمومن و نيز غنای فرهنگی ايران ياری کند و سيمای واقعی موجوديت مردم ترک زبان ايران را در آئينه تاريخ حک نمايد. از اين طريق روند خلاقيتها گشوده ميشود و چهره مشخص ملتی در قالب متون ماندگارعيان می‌گردد و بر سالها بی حرمتی مطلق عنان زده ميشود.



 حميد داديزاده


زبان مادری موسيفی ابدی و بازگو کننده داستان زندگی هر ملتی است - حميد محمد زاده

جمعه ٨ آبان ١٣٨٣ – ٢۹ اکتبر ٢٠٠۴

آنا ديلی اينسانين تمام کوتله‌وی و عموم بشری جنبه لريلن چوخ ياخين ايلگيليدير. هر اينسان هر بير زاددان اول اوز آنا ديليلن علاقه باغلار و اونا ماراقلانار. آنا ديلين خصيصه لری و اوندا اولان پوتانسيل و قودرت هر اينسانين سوسيال اينکشافيندان آسيليدير. اونا گوره مکتبلر، مدرسه لر، کالجلر، انستيتولر و يونيورسيته لر هاميسی اينسانين ديلين، و ديلينده اولان کاراکترلارين ديرچلتمه ليديلر. آيری سوزله دئسم آنا ديلی، اينسانين اينسانی ايستک لرين، عاطفه و احساسلارين بئجردمه ليدير. بونا گوره آنا ديلی آتمسفری يارادماق بيرينجی اونملی ايشدير. فيلولوقلار و روانشناسلار آنا سوديلن گلن اينسان قوه‌لرين، خصلتلرين و ديگر باشاريلارين گول آچيب پارلاماسينی، آنا ديلين محيطنده گورورلر. بونا گوره بيرلشميش ميللتلرده اوز بين الخلق چارترلاريندا ۱۹۴۶ دا، آنا ديلين تدريسين مکتبلرده بوتون اوشاخلارا تنفيذ ائديب و بو اهميتلی معنايه اشاره ائديبدی.


 بو ساحه ده دونيا بويو تانينميش برزيللی پداگوگ، پائولو فرئير(۱) چوخ دولغون و قاليجی ايشلر گوروب و جانلی تجربه لرله اوز فيکيرلرين و تئوريلرين ثبوته چاتديربدير. آنا ديلی اينسانين "جان" ديلی دئمک ، اوشاقا بير قودرت حساب اولونور. پائولو فرئير اينسانلاری اوز اينسانلايقلارينا و اينسان حاقلارينا چاتديرماق ايچون، اونلارين آنا ديلينين اينکشافينه اشاره ائدير. بير اينسانی بير يئرده نظرده آلين کی اوز آنا ديلی اولا اولا، اوز آنا يوردوندا، يعنی دوغولان يئرده اوز ديلينه تعليمات گورميه. و امما بير رسمی ديل تعليمات ديلی اولا، بير يابانجی ديلده خاريجی ديل . سيز بويله اينسانين يئرينه اولسوز نئجه دوشونرسوز؟ اوز وجدانيزا جاوابينيز نه اولارمی؟ ايکی ديله درس ساحه لرينده معروض اولااولا اوز آنا ديلينيزدن محروم قالاسانيز؟


اونا گوره، شبهه سيز ، بيزيم مکتبلرده ، آنا ديلی تربيه سی بير آتمسفر گره‌ک مکتبلرده يارادا، کی درسه گئدن اوشاخلار، اور آنا ترکی ديللرين بير زنگين خزينه کيمی گوروب، او ديليله بير ئولمز باغليليق و علاقه يارادالا. چون کی آنا ديلی اوشاخلارين بيرينجی تملوکی حساب اولونور، آنا سوديلن گلن قوه و باشاری. بونا گوره ده "ّگوردون ولزّ(۲)" واونون همکارلاری تورنتو اونيورسيته سينين پداگوژی انستيتوسوندا درين آراشديرما آپاريب و بويله يازيرلار:


"اوشاخلار، درس اوخويانلار مکتبلرده آنا ديلی اوخوماقينان اوزلرين بير فيکير صاحبی گوروب و اوز اوزلرينه گووه نيب و درس کلاسلاريندا يارادماق و دايالوگلا اوز آنا ديللرين يوخاری سويه لره قالديرا بيلرله""


 آنا ديلينه احترام ائديب و اعتبار وئرمکله ، اوشاخلاريميز مکتبلره و تعليمات ساحه لرينده اوز وارليغلارين کيتابلاردا وراقلايب، اوخويوب، و چاغداش حياتين ملزمه لريلن تانيش اولوب ، اوز آنا ديللرين داها اسارتده گورمزله.


 آذربايجان کلمه سی قولاغا ديرکن گره‌ک بو ميللتين ديلی نظره آلينسين. ديلسيز بير ميللت اولارمی؟ يادداشتسيز بير توپلوم معاصر دونيادا ياشارمی؟ آذربايجان تاريخی ده نظره گلنده هر بير مسئله دن اول بو بويوک ميللتين ديلی گره‌ک نظرده آلينا. بير آيدين، امما غصه‌لی، ملاللی فاکتا اشاره ائديم بوردا: بو گون يونيسف، بيرلشميش ميللتلرين ساوادليقا يئتيشن اورگانی، دونيادا ساوادسيزلاری ساوادلی ائتمکه چاليشير. چوخ گوزل بير ايشدير. ايندی آذربايجاندا بيزيم قادينلاريميزين بير حصه سی بو انسانليقين بيرينجی نعمتيندن محرومديلار. نيه گره‌ک معاصر تکنولوقيا دورونده يوزمينلر ديرلی آذربايجانلی ساوادسيزقالا. اوزااقا گئتمه ين. آنا ديل تعليماتين محروم ائدن پهلوی سلاله لری، بو ايشده تاريخه گره‌ک جاواب وئرسينلر. آذربايجانين شهرلرينده آنا ديلی تعليماتی ياساقلانماسينين اثرلريندن بيری ده آذربايجان قادينلارينين ساوادسيز قالماسی دير. يا اوشاخلاری مکتبلر عوضينه، آنا ديلی تعليمات يئرينه، کندلرده اوبالاردا کليم، ججيم و يا فرش دزگاهلارينين باشيندا حبس ائديلمه سيدير.


 آنا ديلی يالنيز بير سيرا کدلار و يا خود حارفلار دگيل. آنا ديلی يالنيز بير بسيط اشاره لر و رمزلردن عبارت دگيل. آنا ديلی بير ميللتين اعتباری آدلانير. آنا ديلی يالنيز شفاهی، هرج و مرجله دانيشيق دگيل. آنا ديلی بير نعمت کيمی آنا سوديله نسيلدن نسيله وئريلر. بو قوه، نوام چامسکی دئميشکن بير "موتور" کيمی اوشاخلارين بئينلرينده ميراث کيمی وار. بو ميراثی و يا بالقوه وارليغی، تانينميش متدلارلا مکتبلرده تدريس ائديب و گراماتيکين اوشاخلاريميزا اورگدماق لازيمدی. آنا ديلين مقامين و آنا ديلين شرفين اوشاخلاريميزا دونه_ دونه تاپشيرماليوق. آنا ديلی بير ثروتدی، هر ميللتين بطنينده؛ بو ثروت هر ميللتين ذاتی وارليغين عکس ائدير. بو ثروت يازيلی و متدولوژيک شکليده بديعی ادبی و هنری ژانرلار فورمتينده ياراناندا، بير ميللتين تاريخده کيم اولماسينی ترنم ائدير.


"اهل تمکينم منی بنزتمه ای گول بولبوله


درده يوخ تابی اونون هر لحظه مين فريادی وار


 محمد فضولی(۳) بغدادی نين شعرينين بو مصرع سی منيم سوزومه بير نشانه دير. يعنی بيزيم آذربايجانين ترک ديلی ادبی فورمالاشماسيندا، فضوليلار يارادا بيلر.بو شعرده اينسانين تاريخ بويو وارليغی و اقتداری ياتيب. بويله محتوالی ادب پارچالاری بيزيم اوشاخلاريميزا ايضاح ائديلمه ليدی. بو کولتور و يازيلی ادبيات تکجه آذربايجان مدنييتی يوخ، دونيا تمدونونی ده زنگينلشديرير. ائله اونا گوره‌ده، ويل دورانت اوز تانينميش "دونيا تمدونی تاريخی" اثرلرينده اشاره ائدير کی" دونيا تمدونی بوتون دونيا خالقلارين مشترک محصولودور". يعنی بيزيم ادبی_ بديعی ياراديجيليقلاريميز دا، بو محصولون بير حصه سين تشکيل وئرير. نتيجه آلماق اولا بيلر کی، آنا ديلی اوز باشينا اوتورمک اولماز. بو ديلی بير آت کيمی تومارلايب، يم وئريب، قورويوب، و صاحب چيخماليوق. آنا ديلی بيزيم وارليغيميزين ان اونملی پارچاسيدير. بو نعمت، بو وارليغ بير ديری، جانلی اورگانيزمی واردير. آتا بابالاريميز دئميشکن بد نعمت" الله وئرگيسيدير". داها ساده‌جه دئسم، آذربايجان تورک ديلی بير ديری موجود کيمی ياشيور. بيزيم ميللتين بورجودی بو آتا بابالارين، بويوک آنالارين ميراثين معاصيرلشديريب، چاغداش حياتين ايستکلريله، بو ديلين قول بوتاغين مدرن لشديريب، و يئنی ژانرلاری ميللته ارائه ائتسين. بو گون آذربايجان موسيقيسينين اينکشافی گوزه دگير. چون کی معاصر فورملاری اوز تملوکونه آلير و ثروتين آرتيرير. امما يازيلی ادبياتيميز شاه دوروندن تحريم اولدوغونا گوره، شفاهی حالتده قاليب و دئمک بير دموده و ئولی استاتوستا ثابيت قاليبدير.


 آنا ديلين مقامی انسانی توپلوملاردا او قدر اونمليدير کی هر ميللتين روحونون ساغلامليغی ، اقتصادی ساحه لرده اونون ايره لی يورومه سی، بالالارينين استعدادلارينين چيچکلنمه سی ده او ميللتين آنا ديلينين استاتوسونه باغليدير. بير باشقا ترم لرله دئمک اولور کی، آنا ديلی جان ديليدير. ائله دليلسيز دگيلدير کی شاعيرلرين آنا ديلينده شعرلری و ادبی بديعی اثرلرين، باشقا ديللره چئويرمه سی چوخ زور و چتين اولور. آنا ديلده آکسانلار، هجالار، سسلر، فونيملر مورفيملر بير توتاليته و مجموعه يارادير، کی هئچ بير زامان ممکين دگيل باشقا ديله عينی فرم و محتواسيندا ترجمه اولا بيله. بوردا بير نوکتيه ده اشاره ائديم، اودا آنا دبلينين کاراکتری و هر کيمسه يه بير فرد کيمی يا هر بير جمعيته "هويت" يارادماسيدير. اونا گوره ده او اوشاخلارکی غريب ئولکه لرده دوغولورلا و يا عمورلرين اورداگئچيرديللر، اونلاردا اوز ديللرين ده دانيشماسالاردا، اونلارين تانينميش هويتی اوز آنا ديللريله تانينير. هويت يا کيمليک هر ميللتين دونيا راداريندا شخصييتين گوسترير و آغاج کيمی يئر اوزونده او ميللتين ريشه لرين (کيمليکين) آيدينلادير. بو سورو آرايا گلير کی دسپوتيک نيظاملاردا کی تاپدالانميش ميللتلرين وارليغی دانيلير، و بير ديل رسمی و حاکيم ديل تحميلی شکيلده فورمال يا رسمی آدلانير، نتيجه‌سی اوزون سوره ده نه اولور؟


 بير دانيلماز حقيقت بودرکی هر بير زاد دانيليرسادا آنا ديلی دانيلماز. بو بير علمی فنومن‌دير کی آنا ديلی هر اينسانين قان کيمی دامارلاريندا دولانير و او اينسانا هويت باغيشلير. اينسان ديلی اينسانلار آراسيندا يازيليب پوزولماقلا، زنگينله شير. اونا گوره پداگوگلار تاکيد ائديرلر کی، درس کلاس لاريندا آنا ديلی گره‌ک درسه گئدنلرين آراسيندا بير ايتی سلاح کيمی کسرلی اولا. دانيشيلا، گون به گون باشقا ديللرله آليش وئريشده اولا. آنا ديلی بير دگرلی ميراث کيمی بير ميللتين حضورون دونيا عرصه لرينده گوسترير و ثبوت ائدير. آنا ديلی يازيلی فورماسيندا بير تکست اولوب و سونرا بو تکست يا متن چشيتلی ادبی ژانرلاردا اوزون يازيچيلارين ياراديجيليقلاريندا گوسترير.


کيمدير بو گون آذربايجاندا اوستاد يحيی شيدا، استاد بارز، دکتور فرزانه، دوکتور هيئت و يا گنجعلی صباحينی دانا بيله. بونلار اوز آنا ديللرينه چتين گونلرده يازيب ياراتماقلا بير ميللتين ساتين آليب، وارليغين تضمين ائديب و بو ميللتين ياراشيقين عکس ائديبلر.


 آنا ديلی اوشاخ دونيايه گوز آچاندا اوندان برابر دوغولور و آنا سوديله و آنا محبتيله اوشاقين وجودوندا دولانير. بو معنوی ثروت اوشاقا اور‌ک قوه‌سی ، روانی ثبات، سوسيال هويت، و قودرتلی اينسانی و مدنی سلاح وئرير. بوتون مدرن فيلولوقلار و يازيچيلار آنا ديلين بو قودرتينه اشاره ائديب و ديلی، دئدييم کيمی، "انديشه ابزاری و تفکر قاليبی " آدلانديريلار. ايندی سيز بير جامعه يا بير عائله و يا بير مکتب نظره آلين کی اوردا آراشديرانلار، محققلر و فيکير صاحيبلری اوز نورمال و ماليک اولدوغو ديللريندن محروم ائديله . محروميت بير طرفه، بير طرفدنده يوزلرجه اهانت، حورمت سيزليق و راسيستسی و شووينيستی اوبرازلار و تشبثلر اونلارا گوستريله. بو وضعييته معروض اولان اينسانلار، سوسيال هيرارشينين هر يئرينده اولورسا اولسون، ، هر مقامدا دا، ياواش ياواش، اوز ديلليندن، يازيلی وارليغيندان آيريلارکن، اوز اوزوزندن، اوز هوييتيندن ده "فاصله" آچار و اوزاقلاشار. بو مرحله بير تراژيک مرحله دير. "من کيمم" سوروسو او زامان نورمال جاواب تاپار کی، اينسان نورمال حالدا اوز آنا ديليله کونوشسون، و آنا ديلين پناهيندا دينجله بيلسين. بوردا ديل يالنيز آلفابت يا حرف و کد حساب اولمور؛ بلکه بير "معنا و هوبت و وارليق" ظرفی حساب اولونور. بوردا آنا ديلی بير آيدين آيکان و يا مارک و اشارت کيمی بير اينسانی مشخص اينسان کيمی تانيتديرير. بوردا هر اينسان، بير "اوتنتيک" موجود و بير معين انديويدوال کيمی يئر تاپير. بونا گوره او اينسانلار کی مولتی کالچر و يا نئچه ديللی توپراقلاردا ياشيورله، اونلارين کيمليکلری، جغرافيايی رسمی و تحميل اولونموش مستملکه چيليق هوويتينده يوخ، بلکه اونلارين آنا ديللريله تانيلير. . اونا گوره آذربايجانين ضيياليلاری بو اونملی فاکتدا گرک ديققت ائديب، ديلين مقامين يالنيز اونون مکتبلرده تدريس اولومماسينا کفايت ائتمه ييب، ديلين مقامين هر توپلومون ايره ليه گئتمه سينده ده گر‌ه‌ک گورسونلر. بو کونکو آمارلار و رقملر گورسه دير کی، آذربايجاندا گون به گون ميللتيميزين ساوادسيزلاری چوخالير، چوخالماسادا آزالمير. آذربايجان شهرلری بوشالير، و اقتصادی _ کولتورل عرصه لرينده ديگر استانلاردان گئريه قالير. بو بير تراژدی آدلانا بيلر. بير نمونه تاريخدن فاکتا اشاره ائديم. ۶۰ ايل بوندان ئونجه ، يالنيز بير ايل آذربايجاندا ميللی حوکومت دورونده، ساوادليلارين سايی چوخاليب،و جامعه بير تعادله چاتير. ويليام داگلاسين يازديغينا گوره آذربايجاندا "جرم، جنايت، اوغورلوق آزالير". ميللی حوکومت دورون چشيتلی ساحه لرده آراشديرماليوق. ديلين آزاد اولماسی مبللتين پسيکولوژيک زنجيرلرين بوشالديب ، بير قودرت اونلاردا يارادير. اينسانلار اوز ديليله تانيش اولور، اونلا دونيانی "معنا" ائدير، حياتی"تبيين" ائدير، و ياشاير. دئمک اولور کی ديل اوز مقامين تاپاندان سونرا، ميللت آلياناسيوندان اوزون قورتارير، اور سوفره سين اوزی آچير؛ اوز چراغين اوزی يانديرير ؛ ديلينين ارزشلرينه وقوف تاپير. بو حالتده ميللت بير هارمونيه چاتير؛ آسلانيقلی استاتوستان قورتولور، و روانی باخيمينداندا اوزن بير شعورلی اينسان، و بير مشخص ميللت کيمی تانيور.


بو اصلی دوشونمک چوخ استعداده احتياجی يوخدور کی بير ميللت اوز ديلينين کيفييتينی آنلايب و اونی يوخاری سويه ده اورگه شندن سونرا، بير تعادوله چاتير. بو هارمونی اوزون جامعه نين چشيتلی ساحه لرينده کوسترير. آذربايجاندا ميللی دولت زامانی بو تعادل و هارمونی سبب اولدی ايشلر گورولسون، مکتبلر تيکيلسين. . دوغروداندا ديلسيز بير ميللت و آلياناسيونا دچار اولان بير خالق يالنيز بحرانلارا معروض قالا بيلير. باشقا سوزله دئسم، ديل هارمونيسی اولماسا ميللت بير تعارض آتمسفرينده ياشار. آنا ديلی غايب اولان يئرده اينسانين عاطفه لری ارضا اولمايب، محيطده بير جور تعارضلر گورسه نر. تعارض اولان يئرده ميللت اوز آنا ديلين دانيشماقدان خجالت چکر. . بير تورپاق، يا بير ميللت کی ايراندا ساواد، علم، مدنييت، هنر، و توليدين مرکزی و بيرينجيسيدی، بيرينجی مطبوعات و ياين ائوی اوردا بر پا اولدو و تهرانينان رقابت ايليردی، بو گون بير تحقيقاتا گوره ايرانين ۲۴ ايالتينين ايچينده، ساواد باخيميندان آذربايجان ايگيرمينجی رديفده و اورميه و غربی آذربايجان ۲۲ نجی رديف ده قرار تاپير. (۴)


سوزوم آخرينده چوخ يئرلی گورورم آيت الله ميرزا عبدالله مجتهدی نين خاطراتيندان بير پارچايا اشاره ائده‌م. بوردا من چوخ ديل پداگوژيسی باخيميندان مسئله يه اوغراشيرام. آقای مجتهدی ۱۳۲۵ نجی ايلده ميللی مجليسين قورولماسينا اشاره ائدرکن اوردا ترکی ديلينده دانيشيب ، شعر اوخوماقلاری يازير و چوخ دقيق بويله قيد ائدير: "....ترکی ديلی يازيب اوخوماق ادامه تاپسا، او زامان يازيلی ادبياتين تطبيقی ده آسان اولاجاق. آنا ديلين تدريسی ، بيرينجی مرحله ده، ابتدايی درسه گئدن اوشاخلارين ايشين راحاتليه جاق. جونکی يازماق و اوخوماق ديلی آنا ديلينن بير اولماقينان مدرسه اوشاخلارينين يوکی يونگولله شيب و ايکی ايش بير اولاجاقدير".۵


 آنا ديلين اوگره نيلمه سی اگر يوخاری سويه ده اولسا، بير معين اينجه ليکلر و طراوت انسانا باغيشلار. حميد محمد زاده بو مسئله يه اشاره ائدرکه دئير۶:


 "آنا ديلی ابدی موسيفی، عمرون غنچه لی گونلرينين سولماز بير داستانی در. آنا ديلينده اولان اينجه ليک و هم_آهنگ ليک انسانين سونرادان تحميل و زور ايله ئوگرنديگی ديلده تاپيلا بيلمز. کونوللی اولاراق ئوگره شيلمه ين بير ديلين خاطرلاديغی حادثه لر نه اينکه ماراقلی دگل حتی ديمک اولار که نفرتلی در". سونرا آنا ديلين هر ميليتين هويتيله باغليليغينا اشاره ائديب و يازير


 "آنا ديلی، آنانين دوشوندن سود امرکن آنانين دوداقلاريندان آلينان سوزلر ايله محکمله نيب جان ايله بدندن چيخان ديل در. بو بيرنجی نوبه ده هر ميللتين ئوز گله جک نسلی ايچون تاپشرديغی ميراث و اونون ، او ميللتين عضوی ساييلماسی ايچون اساس مدرکی دير". بو يازی ۵۰ ايل بوندان ئونجه بو دقتلی آنا ديلينين مقامينا اشاره ائتميشدی.


نتيجه آلماق اولارکی هر بير نورمال انسان يا بير نورمال ميللت بو گونکو دونياده اوز وارليغين گلن نسيللره انکيشاف ائديب و دونيا مدنييتين زنگينلشديرماق ايچون، اوز آنا ديلينده تعليمات گورمه ليدير. آنا ديلين يوکسلمه سی يولدا چاليشماليدير. بو بير فطری و غريزی اصليدير. ميللتين روحی ساغلامليغی دا او ميللتين آنا ديلينين مقدس مقامينا چاتماقدادير. آذربايجانين داهی و برجسته و تانينميش عالملری ده بو نکته يه اشاره ائديب، ميللتين رئال حياتيندان تاريخده مثاللار وئريبله. آنا ديلين انکيشافی بير ميللتين ادبی علمی کنجينه لرينين انکشافيدير. بير ميللتين آينا کيمی حيات نبضينين ووريلماسيدير. آما ديلين انکشافی بير بويوک ميللتين گيزلی حافظه ده اولان تاريخينين آيدينلاشماسی و او ميللتين فطری استعدادلارينين چيچکلنمه سيدير. بو يولدا هر نه قدر سرعتله چاليشيلسا، داها چوخ ثمرلر الده ائديله جاقدير. آنا ديلی بير فيضان ائدن قويو کيمی‌دير. بو قويو درينشديق سا داها دورولوب، زلال لاشار. بو بير علمی سوژه دير و بونو چوخ اونملی توتماليوق.


منابع


۱_پائلو فرئير، "آزادليق پداگوژيسی "_ ?A Pedagogy for Liberation, with ira Shore , ISBN 0 89789 105 8

‑۱۹۸۷،چاپ آمريکا


۲_گوردون ولز _ جک نيکولز، "ديل و اورينماق "?Language and Learning, an Interactional? Perspective

‑چاپ انگلستان ، ۱۹۹۰، شماره استاندارد کتاب ۱۸۵۰۰۰و

۰۲۸
۳_ويليام داگلاس، سرزمينهای نا آشنا و مردم مهربان، ترجمه حميد داديزاده، تابستان

۲۰۰۳
۴_ عليرضا صرافی ، ضرورت آموزش به زبان مادری، تبريز، اينترنتدن آلنميشدی.


۵_آيت الله ميرزا عبدالله مجتهدی، بحران آذربايجان، (سالهای ۱۳۲۴_۱۳۲۵ش)، به کوشش رسول جعفريان،۱۹۷۵. چاپ تهران جاپ و نشر نظر


۶_محمد زاده، حميد، آنا ديلی ابدی موسيقی، عمرين غنچه لی کونلرينين سولماز داستانی در، ۲۰۰۱،ملی حکوومت و رای لر کيتابيدان . ۲۰۰۱ کانادا ونکوور


*_حميد محمد زاده ، آنا ديلی،ابدی موسيقی ،۲۰۰۱_ونکوور ملی حکومت و رای لر(۵)

گجيل سايتي.

E-mail :mailto:%20webmaster@gajil.20m.com

http://www.zanjani.blogfa.com/post-37.aspx

سولئیمان اوغلو

خوُرداد آیاقلانماسی؛ ایلک اوُلوسال-کوتله سل دئوینیم(حرکت) اولاراق، گونئی آذربایجان تورک اوُلوسونون، چاغداش تاریخی نین «آیدینلانماجی- قوُرتولوشجو» سوره جی نین ده، بیر باشلانقیجی گیبی، کندی سارسیلماز وارلیغینی گؤزلریمیزین اؤنونده سرگیله میشدیر. کیمی آذربایجان آیدینلاری؛ بو گؤرکملی، اولدوقچا درین، گنیش دئوینیمی، یالنیزجا سیاسال-توپلومسال اولاراق، دگرلندیرمکده دیرلر. یا دا ان آزیندان؛ یالنیزجا بو آچیدان، اوُلوسال خوُرداد آیاقلانماسینی، اینجه لمه یه، آیریشدیرما(آنالیز ائتمه یه)یا قالقیرلار. بو چئشیت یاناشیمین؛ نه دئنلی(قدر) یئترسیز، آیریجا یانیلتیجی اولدوغونو آنلاماق ایچین، یوُرویوشلرده، گؤستریلرده سسله نن «ساوسؤز»لری (سلوگانلاری/شعارلاری) بیر کئز داها تیتیزجه سینه گؤزدن گئچیرمک گرکیر.

اوُلوسال خوُرداد آیاقلانماسی؛ گنل گونئی آذربایجان «آیدینلانماجی-قوُرتولوشجو» دئوینیمی ایچه ریسینده، اله آلینماسی گرکن، تاریخسل بیر اولغو(واقعه-فاکت)دور. آیریجا بو دئوینیمین؛ کؤکلری نین داها چوق اسکیلره دایاندیغینا قارشین(رغمن)؛ گوچله نمه سی، یاییلماسی، گنیشله نمه سی، قاپساملی یئنی بیر آشاما(مرحله)یا گیرمه سی ایسه، داهادوغروسو، سوویتلر بیرلیگی نین چؤکوشو ایله قوُزئی آذربایجانین، یئنیدن باغیمسیزلیغینا قاووشدوقوندان سونرا باشلادیغی دا، دانیلماز بیر گرچک دیر.

دوغال اولاراق؛ ۱۹۹۰ اؤنجه سی دیلسل، کولتورئل «اوُیانیشجی» دئوینیمین ده کؤکلرینی، گونئی آذربایجان تورکلری نین تاریخسل اورتاق بیلینچ آلتی(=قاموسال بیلینچ آلتی)لاریندا یئرله شمیش، باشدا «تبریز اؤزئک(مرکز)لی مشروطیت دئوریمی» اولماق اوزه ره، اؤزللیکله «۲۱ آذر دئوینیمی» ایله «دئوریم سونراسی»(۱۹۸۱ لرده) اورتایا چیقان، شریعتمدارچی «باش قالدیری»(عصیان)دا آراماق گرکیر.

گنل لیکله هر بیر دئوینیمین؛ اؤزللیکله ده گونئی آذربایجان آیدینلانماجی-قوُرتولوسجو دئوینیمی نین، باشلیجا ایکی اؤنملی؛ اولوشدوروجو یاپیسال(ستروکتورال) آناتملی اولدوغونو ساپتاماق(تثبیت ائتمک) اولور:

۱-سیاسال-توپلومسال-تاریخسل:(اوست یاپی اولاراق).
۲- دیلسل-دوشونسل-کولتورئل: (آلت یاپی اولاراق).

منیم بورادا اله آلاجاغیم؛ خوُرداد آیاقلانماسینا گنل اولاراق، دوشونسل(فیکری) بیر باخیش اولدوغو ایچین، توپلومسال-سیاسال-تاریخسل بویوتلارینا توخونولمایاجاقدیر. بواسکیک لیگین؛ اوُزمان(متخصص) آرقاداشلارجا گیده ریلمه سینی اوُماریم.

اوُلوسال خوُرداد آیاقلانماسیندا؛ سسله نن ساوسؤزلر(سلوگانلار)، گؤز اؤنونه آلینیرسا، اوُلوسوموزون ایستکلری، دیلکلری، نه ایله نه لری آرادیغی دا، آچیقلیغا قاووشاجاقدیر. سؤزقونوسو ساوسؤزلردن(سلوگانلاردان)؛ چیقاردیغیم ایلکه لری آشاغی-یوُقاری، شؤیله سیرالاماق اولور:
آ)-تورکلوک (گنیش تورک دیل-کولتور جوغرافیاسی گؤز اؤنونه آلینمیشدیر).
ب)-اوُلوسال لیق (قوُزئی ایله گونئی آذربایجان-ین تاریخسل کولتور جوغرافیاسی وُورغولانمیشدیر).
ج)-ائگیتیم-اؤگره تیم-بیلیشیم-آنلاتیم(ایفاده) اؤزگورلوگو (چاغداش-مودئرن-لاییک کولتور جوغرافیاسی نین آلتی چیزیلمیشدیر).

بو اوچ ایلکه(پرنسیپ) ایله؛ گونئی آذربایجان تورکلری، «آناتمل کیملیک»لرینی ده اورتایا قویموش اولورلار. «کیملیک» (بورادا «اوُلوسال کیملیک»)؛ آدلانان قاورامین اولوشما-گلیشمه سوره جی ایسه، آیرینتی(دئتآی)لارا گیرمه دن، اولدوقچا گنل بیر بیچیمده اله آلیناجاقدیر. کولتور فلسفه جیلرین ده؛ وورغولادیغی اوزه ره:«بیره ی(فرد)ین ایلک اؤنجه، کندی سییله باشقا بیره یلر، سونرا ایچینده یاشادیغی توپلوملا باشقا توپلوملار، داها سونرا دا، ایلیشکین(آیید) اولدوغو سویلا، اوبیر سویلار آراسینداکی آیریم(فرق)لاری دوُیومساییپ-گؤرمکله باشلار. بو سورچده بیره ی؛ بیر کیملیک سورونو ایله قارشی-قارشییا قالیر». اؤزللیکله گونئی آذربایجان گیبی ؛ دیلی، کولتورو، تاریخی یاساقلانمیش، بوتون اؤزدئکسل(مادی)- تینسل(معنوی) وارلیغی تالانمیش بیر اوُلوسون، بو سورونو داها دریندن یاشاماسی، بیلینجینه وارماسی، اولدوقچا دوغال دیر.

قوُشقوسوز؛ «باشقا»لاریندان اولان آیریمینی آلغیلامایان، بو آیریملارین آییرتینا وارامایان، تاریخسل-جوغرافیاسال-سویسال دگرلر بوتونونو اولوشدران، «اوُلوسال کیملیگی»، بیر دیلسل، دوشونسل، کولتورئل تمل وارلیق گیبی، «بیره یسل من لیک» اولاراق گؤره مه ین کیشی نین، من لیگی ده، کیملیگی ده، اوُلوسچولوغو دا، اولاماز. بؤیله جه: «آیریملی لیق»دان «من لیک»لر، منلیکلردن «کیملیک»لر، کیملیکلردن «اوُلوس»لار، اوُلوسلاردان ایسه، «اوُلوسچولوق»لار دوغار. اوُلوسچولوق دئدیگیمیزده؛ کندی کؤکونده بیر «کیملیک سورون=پروبلئم»واولاراق، اوُلوسال بیر «بیلینچ له نمه» سوره جی دیر داها دوغروسو. بو باقیمدان؛ اوُلوسچولوق دوُیغو-دوشونجه سی، بلیرلی(معین) بیر «بیلینچ*» ایله یئتکین، گلیشمیش بیر «دیل» ایله «کولتور» اولغونلوغونو دا گرکلی قیلاراق، «بیره یسل من لیک» قاورامییلا گؤستره جگیم، تمل وارلیق اوزه رینه قورولماقدادیر.

«بیره یسل من لیک»؛ فلسفه جه بیر قاورام اولاراق، دئکارت(Descartes)ین اونلو(مشهور) «دوشونورم؛ اؤیله ایسه وارام» ایلکه سیندن قایناقلانماقدادیر. بیلیندیگی اوزه ره؛ ایلک کئز اولاراق، مودئرن فلسفه ده، دئکارت «منEgo**»ی «دوشونن تؤز(جئوهر)» اولاراق دگرلندیره رک، «مودئرن اؤزنل لیگین=سوبژکتیویته نین» ده قوروجوسو اولموشدور. «من»؛ بیر کیمسه نین کیشی لیگینی اولوشدوران تمل اؤگه(عنصر) اولاراق، «بیره یسل بیلینچ» ایله «من لیک بیلینجینی» ده اولوشدورور. «من»؛ اؤزللیکله بیره یسل لیگین تمل داشی اولان «اؤزنه»(فاعیل) اولاراق، بوتون بیلگی لرین اؤزنه سی، نسنه سی دیر ده. دئکارتدان سونرا؛ اؤزللیکله آلمان دوشونورو فیشته(Fichte) فلسفه سی نین تمل قاوراملاریندان بیری اولاراق: «من» سالتیق(مطلق) یاراتیجی ایلکه دیر، گیبی اورتایا قونولور.

بو آرادا؛ «بیلینچ» کندی سینی من لیک نیته لیگی ایله «من-اولمایان=Non-Moi»دان آییریر. «ائورن»ه قارشی قویان «من» اولماسایدی، «من اولمایان=ائورن» ده اولمازدی. ائورن؛ «من اولمایان» دیر، دئر فیشته(Fichte). بو آنلامدا «من» «بیلینچ»ین اؤزدئشی دیر. باغیمسیز بیر ائتمن(عامل/فاکتور) اولاراق، یاراتیجی «من»نین اوچ تمل یاپی یی ایچه ردیگی ده، گؤزاؤنونه آلینمالی دیر: دوشونسل لیک، دویغوسال لیق، ایسته نچ(اراده). بیر سیرا فلسفه جیلره گؤره؛ هئگئل(Hegel) «من»نین ان گؤزل تانیم(تعریف)ینی یاپمیشدیر: «من» کندی نین بیلینجی دیر.

بورادا اله آلدیغیم «بیره یسل من/ لیک***»؛ بیره یین، کندی وارلیغی نین بیلینجینه وارماسی، کندی وارلیغی نین بیلینجی آیریمیندا اولماسی اولاراق، ایلک اؤنجه کندی من لیگی نین آیریلماز اؤگه سی اولان «کیشی لیگی»( شخصیت) ده اورتایا قویار. «کیشی لیک»؛ ائورنده یئرینی بولموش؛ بیر کیمسه یه اؤزگو(خاص) بلیرگین اؤزللیک، تینسل نیته لیکلر ایله کیشی نین اؤزه ل اؤز یاپیسی، ایرا(سجیه/کاراکتئر)سی دئمکدیر. کیشی لیگی؛ اؤزگور بیر بیره ی اولاراق یانسیتان، بلیرگین لشدیرن ائتمن ایسه، «بیره یسل من لیک»دیر. آیریجا؛ «بیره یسل من لیگه» واران بیر کیمسه، کندی کیشی لیگی ایله «بیره یسل بیر کیملیک» قازانیر. «ائییتیشیمسل(دیالئکتیک سل)» بیر ایلیشکده بولونان بو «آلت کیملیکلر»، سورکلی بیر-بیرینی ائتکی له مکده دیرلر. بؤیله جه؛ بیره یسل من لیک، بیره یسل کیملیگی، بیره یسل کیملیک ایسه، «اوُلوسال کیملیگی» اولوشدورار. اوُلوسال کیملیک؛ اوُلوس ایله اوُلوسچولوغون آناتمل یاپیسینی دا اولوشدورار. بو اؤگه لرین اولمادیغی بیر توپلومدا، گرچک آنلامدا، مودئرن، اؤزگور بیر اوُلوس ایله اوُلوسچولوقدان قونوشولاماز.

آیریجا؛ اوُلوسچولوق مودئرنلیگین(مودئرنیته نین) قاچینیلماز سونوجو اولاراق، مودئرن دوشونجه تاریخی نین ده، آیریلماز بیر پارچاسی دیر. هر اوچ ایلکه ده؛ مودئرن قونو-قاورام اولدوقلاری ایچین، مودئرن یؤنتم(مئتود) ایله مودئرن دوشونجه چرچیوه سینده آراشدیریلیپ-ایرده لنمه لی دیر. باشقا بیر دئییشله؛ مودئرن بو اوچ ایلکه یی اورتایا چیقاران، داها دوغروسو مودئرن باتی فلسفه سی ایله «آیدینلانماجی دوشونجه»نین، دوغال اورونو اولدوغو دا، گؤزدن قاچیریلمامالی دیر. بو اوچ ایلکه یی بوشو-بوشونا؛ تورک-ایسلام تاریخینده آرایانلارین، هئچ بیر سوموت(کنکرئت)، گرچک سونوجا وارامایاجاقلاری نین دا، بورادا آلتینی قویوجاسینا چیزمک گرکیر.

قونویو سوردورمه دن؛ گرکلی ساندیغیم «آیدینلانما/آیدینلانماجی» ایله «اوُلوس/اوُلوسچولوق» قاوراملارینا، قیسا بیر آچیقلاما گتیرمه نین، اولدوقچا یارارلی اولدوغونو سانیرام:

«آیدینلانما/آیدینلانماجی دئوینیم» دئدیگیمیده: اون یئدینجی یوزییلدا اینگیلئره ده؛ ف. بیکن(Francis. Bacon)، لوکه(John Locke)، هوبس(Thomas Hobbes) هوم(David Hume) گیبی «دئنه یجی»(آمپیریست)لرله باشلامیش، اون سکیزینجی یوزییلدایسا، فرانسا ایله آلمانیادا اولغونلاشمیش، بوتون آوروپا-دا ائتکین(فعال/اکتیو) اولموش، دوشونجه بیچیمینی ائرئک(قصد/مقصد) له ییره م. آیریجا بو دئوینیمین؛ ائگه من(حاکیم) اولدوغو دؤنم، «آیدینلانما چاغی»(اوُس چاغی) دا آدلاندیریلمیشدیر.

قارانلیق چاغین ایلکل، باغناز(فاناتیک)، ایناقسال(دوگماتیک) اوُس قارشیتی اینانچلارینا یؤنه لیک کسکین، آجیماسیز بیر الشدیری(تنقید) یوروتن آیدینلانماجی دوشونورلر ایچین: باشدا دینسل-تؤره سل(اخلاقسال) اینانچلار اولماق اوزه ره؛ یالنیزجا گنل-گئچر، ائورنسل اوُسون، الشدیرئل سوزگه جیندن گئچیریلن نسنه لر-اولغولار-اولایلار، گرچک اولاراق منیمسه نمه لی دیر. اؤزللیکله فرانسادا؛ دیدرو(Denis Diderot)، دالامبئر(Jean Le Rond d´Alembert)، ولتئر(Voltaire)، روُسو(J. J Rousseau)، منتئسکییو(Montesquieu) گیبی دوشونورلرین چابالارییلا کؤکلو-سویلو بیر دوشونجه بیچیمی اولاراق گلیشن، آیدینلانماجی دوشونجه یه گؤره: اینسان اوغلونون بیریجیک قیلاوُوزو(یول گؤستریجیسی)، «اوُسUS»(عقل)دور. اینسان آنلاییشی(ذهنییتی) ایله بیره یین بیلینجینی، بیلگی نین ایشیغیندا آیدینلاتما یؤنونده یوروین، آیدینلانماجی دوشونورلر: کندی چاغلارینی، «فلسفه جه الشدیری چاغی» اولاراق اینسانجیلیق، اوُسچولوق، ایره لی له مه جیلیک، ائورنسل جیلیک چاغی یاپدیلار. «دونیانین سینیرلاری دوغاجا دئگیل، اوُلوسال سینیرلارجا چیزیلی، اینسانسال بیر دونیا اولدوغو دوشونجه سی، «اوُلوس-بیره ی» قاورامینی، «امّت-کیلیسا» آنلاییشی اؤنونده اورتایا چیقاردی. دونیانین تانریجا یاراتیلمشدیرسا دا؛ او آرتیق، اینسان اوغلونون الینده دیر.

بونا گؤره دونیا؛ اینسانلارین دگرلری، توتقو(ایحتراص)لاری، اوُموتلاری ایله قورخولارییلا بلیرله نن، اینسانسال بیر ائوره(فاز/مرحله) ده بولونماقدادیر. بو ائوره ده؛ اینسانین ائورنسل دوغاسینا سونسوز بیر اینانچ بسله نمیشدیر. آیدینلانماجی دوشونورلرین ساوسؤزه چئوریلمیش بیر اؤزدئییشلری(آفوریزملری) واردیر: اینسانسال اولاراق؛ هئچ بیر شئی مانا یابانجی دئگیلدیر. آیدینلانماجیلار: اینسان اوُسونو؛ بیلگی اؤلچوسو اولاراق دگرلندیردیلر. اؤرنه گین: اینسان وارلیغی اوُسلو بیر وارلیق اولدوقوندان؛ ریاضیاتین ان سویوت(مجرد)، ان قارماشیق(کومپلئکس/مرکب) دوغرو(حقیقت)لارینی آنلاما، آنلاییپ-اؤگرندیگی بو دوغرولاری ایسه، ائوره نه اوُیغولاما اولاناغینا دا یییه دیر، دئرلر. «اوُس» اینسانا؛ تاسارلانمیش(ذیهینده حاضیرلانمیش) گؤزلم(مشاهیده) ایله دئنه یلره(تجروبه لره) دایاناراق، دوغا(طبیعت)یلا ایلگیلی سورولار-سوروپ، یانیتلاما اولاناغی(ایمکانی) دا ساغلامیشدیر.

آلمانیادا؛ آیدینلانما دئوینیمی ۱۷۸۴-ده، اؤزللیکله اونلو فلسفه جی، کانت(Kant)-ین «آیدینلانما نه دیر؟ سوروسونا یانیت»، یازیسییلا باشلایاراق، فیشته(Fichte) شئلینگ(Schelling)، لئسینگ(Lessing)، گؤته(Goethe)، هئگئل(Hegel) ایله سوردورولموشدور. گله نکچی؛ دینجی، باغناز، گئریجی آنلاییشلارا قارشی، ایره لی له مه جیلیگی آماچلایان، آیریجا «قاتی/آری اوُسچولوغا» دا قارشی، دوُیغولارلا دئنگه له نن آراشدیریجی اوُسچولوغو ساوُونان، آیدینلانماجی دوشونورلرین دوشونجه لرینی، کانتI. Kant) قیسا بیر بیچیمده دیله گتیرمیشدیر: «آیدینلانما»؛ اینسان اوغلونون، کندی سوُچو یوزوندن دوشموش اولدوغو، ائرگین(یئتیشمیش/کماله ائرمیش) سیزلیک دوُروموندان قوُرتولماسی دیر. ائرگین سیزلیک ایسه؛ اینسانین کندی اوُسونو(عقلینی) قوُللانماماسی دیر… آیریجا چاغیمیز تام آنلامیندا؛ الشدیری چاغی اولدوغو ایچین؛ هئچ بیر وارلیق الشدیریدن قاچاماز. دین قوُتسال لیق آدینا، دئولت یاسالار(قانونلار) آدینا، بوشو-بوشونا الشدیریدن قاچیرلار.

اؤزه ت اولاراق؛ آیدینلاماجی دئوینیم، آوروپا دوشونجه اورتامینی، اؤزللیکله فرانسادا، آلت-اوست ائدیپ، بؤیوک فرانسا دئوریمینه ده یول آچاراق: اوُسون اوستونلوگونو، یاسالار اؤنونده ائشیت لیک(تساوی)، اؤزگورلوک(حریت)، بیره یسل لیک(فردیت)، لاییک لیک (دین ایله دئوله تین بیر-بیریندن آیریلماسی، اؤزللیکله ائگیتیم-اؤگره تیم آلانیندا) گیبی مودئرن چاغیمیزین، آناتملینی اولوشدوران دوشونسل-توپلومسال قاوراملاری، گرچک لشدیرمه یی ده باشاردی.

آچیقلانماسی گرکن ایکینجی قاورام ایسه؛ «اوُلوس ایله اوُلوسچولوق»دور. بیلیندگی اوزه ره؛ «اوُلوس اؤنجه سی» اوغوز تؤره سینده، اوُلوس، «بوُدون»(خالق/قوم)ون بیر پارچاسی ایدی. «اورخون آنیتلاری»ندا: «تورک اوغوز بگلری! بوُدون ائشیدونگ! اوزه تنگری باسماسار، آسرا ییر تئلینمه سه، تورک بوُدون، ایلی نگین-تؤرونگین کیم آرتاتی(اوُداچی ائرتی): تورک، اوغوز بگلری، تورک بوُدونو ائشیدین! اوسته گؤک باسماسا، آلتدا یئر دلینمه سه، تورک بوُدونون، ائلینی-تؤره سینی کیم بوزا بیله جکدی****؟…» دییه «منگو(ابدی) داشلارا» قازیلمیشدیر. بو دا؛ اوگونکو تورک توپلومونون، «بوُدونسال» تمل بیچیمینی آچیقجاسینا گؤسترمکده دیر آنجاق. «تورک دیلی ائتیمولوژی سؤزلوگو»نون یازدیغینا گؤره؛ «اوُلوس» سؤزجوگو: اسکی تورکچه ده کی«اولوش»Ülüşدن(بؤلوم، کسیم، توپلولوق آنلامیندا) گلمکده دیر. آیریجا «اولئشüleş» (بؤلوم، پای) ایله ائش کؤکه نلی اولاراق، «اوُلوشuluş» (اوُلوس، اؤلکه، اوُیغورجادا)، اولوشuluş (کؤی، ائل، کاشغرلی ده) آنلاملارینی دا ایچرمکده دیر.

تورکلرده «ائل-اویماق-بوُدون-بویboy» بیرلشمه لرییله، اوُلو، گنیش خاقانلیقلارین قوُرولدوغو، تاریخسل، گرچک بیر اولغودور. آنجاق مودئرن اوُلوس آنلاییشی(ذهنییتی)؛ مودئرن دوشونجه نین اورونو اولاراق، اوُلوسال بوتونلوکلرین، دئمک، اورتاق دیل ایله کولتور دگرلری اورتایا قویان توپلوملارین، اون آلینجی-اون یئدینجی-اون سکیزینجی یوزییلاردا اولوشدوردوغو، «صنایع لشمه سونراسی» بیر قاورام دیر. اوُلوس(ناسیونNationلاتینجه: Natio «دوغماق»دان گلیر.) قاورامی؛ یئنی بیر اینسان توپلولوغو بیچیمی اولاراق، اوُلوسلارین دوشونسل، تاریخسل-توپلومسال-ائکونومیک اولوشماسی سوره جینده اورتایا چیقمیشدیر.

هر اوُلوسون کندینه گؤره؛ اؤزگو(خاص) یاپیسال، گلیشیمسل، ائوریمسل(تکاملی)، چئوره سل(جوغرافیایی محیط)، دیلسل، کولتورئل، ائکونومیک اؤزللیکلری اولدوغو ایچین، بیر اوُلوسا باغلی اولما بیلگی سییله اولوشان «اوُلوسال بیلینچ»، تاریخسل سوره چده، او اوُلوسون بیره یلرینه، اوُلوسونون چیقالارینا قاتقیدا بولونما گؤره وینی (یورتداشلیق گؤره وی) ده یوکلر. بیر اوُلوسون؛ دوشونسل، توپلومسال، تاریخسل، ائکونومیک گلیشمه سییله بیریکن(ذخیره اولان)؛ اؤزدئکسل(مادی)-تینسل(معنوی) بوتون دگرلر، «بیره یسل من لیک» ایله «بیره یسل کیملیک» سؤزگه جیندن گئچیره ک، «اوُلوسال دیل» اوزه رینه قوُرولموش «اوُلوسال کولتورو» اورتایا چیقاریپ، تاریخسل سوره چده «بیر ی(فرد)»لرین اؤزللیکله «گؤنوللو قاتیلیمی»یلا، اؤزگور، باغیمسیز بیر اوُلوسو اولوشدورار. مادام دؤ شتئل(Madame de Staёl)ین ده وورغولادیغی گیبی: آنجاق اؤزگور اولان بیر اوُلوسون بللی بیر اؤزیاپیسی(کاراکتئری) واردیر. بو اؤزل اؤزیاپی اولمادان؛ گرچک آنلامدا مودئرن بیر اوُلوس اولوشاماز. سؤزقونوسو «اؤزیاپی» ایسه؛ مودئن آنلامدا، اوُلوسو اولوشدوران اؤزگور «من»لر ایله «بیره یلر»ین دوشونسل، کولتورئل، تینسل، تاریخسل اورتاق آنلاییشلاری دیر.

«اوُلوسچولوق»؛ مودئرن چاغیمیزین اینسان اوغلونا سوندوغو، باشلیجا ان اؤنملی دوشونسل-توپلومسال-سیاسال قاوراملاردان بیری اولاراق، چئشیتلی یؤنلردن ده یوروم(تفسیر)لانمیشدیر:

۱- سیاسال-کولتورئل قوُرتولوشجو اوُلوسچولوق. «ائرکین(لیبئرال) اوُلوسچولوق» اولاراق دا آدلانان؛ بو تور(نوع) اوُلوسچولوقون دونیادا ایلک اؤرنه گی ایله اؤنده ری، (لئنین-ین ده وُورغولادیغی اوزه ره)، مصطفاکمال پاشا آتاتورک دور. آیدینلانماجی دوُشونورو ژان ژاک روُسو(Rousseau)نون؛ هر بیر اوُلوسون ائگه منلیک(حاکمّیت) حاققینا یییه اولدوغو ایلکه سیندن یولا چیقاراق، اینسانلیغین دوغال اولاراق، اوُلوسلار توپلولوقوندان، هر اوُلوسون آیری بیر کیملیگه یییه اولدوغونون، بویوزدن اوُلوسلارین اؤرگه نسل(اورگانیک) توپلولوقلار اولدوغونو اؤنه سوره ر. بو دوُشونجه ده؛ بوتون اوُلوسلارین ائشیتلیگی نین(تساوی) آلتی قویوجاسینا چیزیله رک، بیر دئوله تین سینیرلاری نین، اوُلوسلا اوُیوملو اولماسی نین گرکدیگی ده وورغولانیر.

قوُرتولوشجو اوُلوسچولوغون دوشونسل باشلیجا تمللری؛ «کولتورئل اوُلوسچولوق»دور. کولتورئل اوُلوسچولوغون دوشونسل تمللری ده؛ آلمان دوشونورلری هئردئر(Herder) ایله فیشته(Fichte) جه: اوُلوسون بوُدونسال(ائتنیک)، کولتورئل بیر وارلیق اولاراق، تانیملانماسینا دایانماقدایر. هئردئر؛ اوُلوسال بیر توپلولوغون اؤزیاپی سیندا بوُلونان، اؤنجه لیکله اونون دوغال(طبیعی) چئوره سی نین ائتکی سینین اولدوغونون آلتینی چیزه رک، اوُلوسون آییرت ائدیجی بیر دیل، کولتور، بوُدون تینی(خالق روحو)جه بیچیمله ندیگینی اؤنه سورموشدور. هئردئر(Herder)-ه گؤره«اوُلوس؛ توپلوم چئوره سینده کی دوغال اولاریلاردان ائتکیله نیر. بونا گؤره اوُلوسال بیر توپلولوغو باشقالاریندان آییران گله نک(عنعنه)، یاشاییش، دوشونجه بیچیملری ایله گله نکلر گیبی اؤزیاپیسال اؤزللیکلر اورتایا چیقار». او: اوُلوسلار چوق اسکیدن بری واردیرلار. گله جکده ده وارلیقلارینی سوردوره جکلری اولدوقجا دوغال بیر دورومدور، دئر. «اوُلوس-دئولت» قاورامی دا بو دوشونجه نین کؤکوندن قایناقلانمیشدیر.

۲- یاییلماجی-عیرقچی اوُلوسچولوق(امپئریالیست-راسیست اوُلوسچولوق)؛ اون دوققوزونجو یوزییلدا، سؤمورگه جیلیگین یاییلماسی، گوچله نمه سییله اورتایا چیقاراق، «یئنیدن دوغوش=رؤنئسانس)» دؤنه مینه دک، گئرییه گؤتوروله بیلیر آنجاق بو تور اوُلوسچولوق. گنل لیکله؛ گئچمیشین بؤیوکلوگو سؤیله نی(اسطوره سی) ایله پارلاق اوُلوسال گئچمیش اؤزله م(حسرت)ییله یاشایان، سالدیرغان، عیرقچی، فاشیست بیر اوُلوسچولوغو یایاراق، باشقا اوُلوسلاری آشاغیلایپ، سؤمورگه جی-یاییلماجی: «یؤنه تن اوُلوس ایله یؤنه تیلن اوُلوس»، دوشونجه سینه دایانیر. آچیق اؤرنه گی آلمانیادا؛ «آریانیزم/آریاییزم» ایله اورتایا چیقمیش(اینگیلیس یازاری چمبئرلین(H. chemberlin)ین سایریلیقلی دوشونجه لرینه دایاناراق)، سونرالار ایسه، سؤزده فارس آیدینلارینجا «ایران»ا داشینمیش، ییرتیجی-فاشیست فارس رئژیملرینجه، گنیش بیر آلاندا اوُیغولانمیش، اوُیغولانماقدادیر دا.

چاغداش تورک تاریخینده؛ تورک دوشونورلرینجه قوُرام(تئوری)لاشدیریلمیش اوُلوسچولوق، تورکچولوک(یوسوف آقچورا، ایسماعیل کاسپیرالی، علی بگ حوسینزاده، احمدآقاوغلو، ضیا گؤک آلپ)، بیلیندیگی اوزه ره، مودئرن باتی دوشونجه سی ائتکیسی سونوجوندا اورتایا چیقمیشدیر. دوغرو-دوزگون؛ ایره لیله مه جی، اینسانجیل(هوُمانیست)، قوُرتولوشجو-آیدینلانماجی، بیلینچلی بیر اوُلوسچولوقون(تورکچولوگون) کؤکونده، دوغال اولاراق، «اوُس»(عقل) گیبی ائورنسل(جهانشمول)، بیر قاورام اولدوغونو ساندیغیم، «مودئرنیته» ایله «لاییک لیک» ده، بولونماقدادیر. تورک-ایسلام دونیاسیندا بو گرچگی دریندن آنلاییپ-قاورایان؛ بیریجیک اؤنده ر، مطصفاکمال پاشا آتاتورک، ایلک دوشونور ایسه میرزه فتحعلی آخوندزاده(باق! اؤزللیکله «اوچ مکتوب عین الدوله»یه) اولموشدور. مودئرنیته ایله لاییک لیگی منیمسه یه چالیشان بیر اوُلوس؛ اونو فلسفه جه بؤلونمز بیر «بوتون» اولاراق دا، منیمسه مه لی دیر. بو آیریلماز –بؤلونمز «بوتون»، آیدینلانماجی، مودئرن چاغیمیزین، مودئرن فلسفه سل دوشونمه(تفکر) سی اولاراق، کندی «اؤز»(ماهیت)ونده (دوغاسینا گؤره)، دین دیشی(غیری دینی)، اینسانجیل، کؤکلو، ایره لیله ییجی(پروگرئسیست) بیر دئوینیم دیر.

بیلیندیگی اوزه ره؛ آیدینلانماجی لاییسیته ایسه، هر بیر چئشیت ایلکل(پریمیتیو)، بوش اورتاچاغ اینانچلارینی دیشلایان، اونلارین اوُس قارشیتی(ضد-ی عقل) ارک(اقتدار)لری ایله بوُیورقان(دیکتاتور)لیقلارینا کسکین، آجیماسیز ساواشیم آچان، ائورنسل اینسان اوُسونا گووه نن، اینسان دوشونجه سینه دن یولا قویولان، مودئرن توپلوم(دوزه ن)، مودئرن بیلیم ایله بیلیشیمی آماچلایان بیر دوشونجه بیچیمیدیر. آیدینلانماجی مودئرن فلسفه ایله دونیاگؤروشونو اولدوغو گیبی آلغیلاییپ، کندی توپلوموموزا اوُیغولاماقلا، یئنی، مودئرن، اینسانجیل، بیره ی(فرد)لر کیشی لیگی(شخصیتی) ایله اونون دوغال حوُقوقو اوزه رینه قورولموش، ائل ارکی(دئموکراسی)، اؤزگورلوک، یاسالار اؤنونده ائشیت لیک، اوُسسال(عقلی/عقلانی) بیر دوزه نه دوغرو یؤنه لمک، اوُلوسال خوُرداد آیاقلانماسی نین گؤزآردی ائدیله مز آماچلاری نین آراسیندا یئرآلماقدادیر.

بو اولکو(ülküایدئآل)لری گرچک لشدیرمک ایچین؛ ایلک اؤنجه قارانلیق چاغا ایلیشکین دینسل-سؤیلن سل(میتیک/اسطوره وی) اینانچلار ایله داشیل(فوسیل) لاشمیش-چوروک، گئری قویوجو، انگل له ییجی گله نک-گؤره نکلردن بوسبوتون سویوناراق، یئنی، چاغداش، مودئرن، اوُسچو(راسیونال) باتی دونیاسی نین دوشونجه ایله کولتور چئوره سینه گیرمه دن باشقا، بیر چؤزگه(چاره) ده یوقدور. موصطفا کمال پاشا-نین دا بلیرتدیگی گیبی؛ یئترکی «هر بیر قوپوشون، بیر قوُرتولوش یوُلا(مشعله)سی اولدوغونو» دریندن منیمسه یه لیم.

آیریجا اوُلوسال خوُرداد آیاقلانماسیندا؛ اوُلوسوموز، ایران ایسلام جومهورییتی نین چاغ دیشی، چوروک، باغناز «پان شیعیزم-پان فارسیزم»، فاشیست ایدئولوژی سینه قارشی قویاراق، اؤزله دیگی مودئرن، اینسانجیل ، ایره لیله مه جی، اوُسچو بیر چاغین کولتورونون دوشونجه اورتامی(محیط)نین چئوره سینه گیرمه یی ده، آچیقجاسینا دیله گتیرمیشدی.

بو دئوینیمده؛ هئچ بیر دینسل-اینانچسال ساوسؤز ایله سیمگه(سمبول) لرین اورتایا چیقمادیغی نین دا، بوُرادا آلتینی قویوجاسینا چیزمک گرکیر. بو اولدوقجا اؤنملی اولغو(فاکت)یو؛ سؤزده ایران ایسلام جومهورییتی نین، ایچه ریده کی فارس اپوزیسیونو ایله قارشیلاشدیردیغیمیزدا، اوُلوسال خوُرداد آیاقلانماسی نین نه دئنلی(قدر) اوُیغار(مدنی/سیویل)، ایره لیله مه جی، لاییک اولدوغونو دا آنلاماق اولور. بیلیندیگی گیبی؛ ایچه ریده کی سؤزده فارس اوپوزیسیونون چوغونلوغو، باغناز(فاناتیک)، ایناقچی(دوگماجی)، کؤکده ندینجی(فوُندامانتالیست)، اوسته لیک مودئرن باتی دوشونجه سی دوشمانی اولان، «ایصلاحاتچیلار» ایله «میللی-مذهبی» آدلاندیریلمیش، گئریجی-شووئنیست، دئموکراسی قارشیتی گوجلرجه یؤنه تیلمکده دیر.

سونوچ:

اوُلوسال خوُرداد آیاقلانماسینی دوشونسل آچیدان آیریشدیرمایا قالقینجا، سانیلدیقیندان داها درین، گنیش، آیریجا آیدینلانماجی-قوُرتولوشجو بیر دئوینیم اولدوغو دا اورتایا قونولور. گونئی آذربایجان تورک اینسانی؛ آرتیق مودئرن بیر اوُلوس اولما سوره جینه گیرمیشدیر. بو سورچده؛ ایلک آددیم کندی دیل ایله دوشونجه بیچیمینی، دینجی، گئریجی، باغناز فارس دیلی ایله دوشونجه سی نین کؤله لیگیندن قوُرتارماقدیر. گؤنئی آذربایجان تورک اینسانی نین؛ قوُرتولوشونون باشلیجا، مودئرن چاغیمیزین بوتون قارماشیق(مرکب)، چتین(مغلق) بیلیمسل-فلسفه جه قاورام-آنلاییشلارینی قارشیلاما اولاناغینا یییه اولان، «مودئرن تورکچه»میزدیر. باشقا بیر دئییشله؛ قورتولوشوموزون باشی-بئینی؛ کولتوروموزو اولوشدوران «دیل»میز، یوره گی ایسه، مودئرن چاغیمیزین فلسفه جه لاییک، ایره لیله مه جی، اوُسچو دوشونجه بیچیمی دیر.

بو اولدوقجا آچیق گرچگی؛ دریندن آلغیلامایان کیمسه لر، یوزه یسل(سطحی) گونده لیک سیاسال لیقلارین توزاغینا دوشه بیلیرلر. گونئی آذربایجان تورک اینسانی نین؛ «تاریخسل یازغی»(تقدیر)سینی دگیشمه یه، یورولمادان چالیشانلار ایچین، گرچک باغیمسیزلیق، چاغداس اوُلوسال لیق(تورکچولوک/تورکچه چیلیک)، تام مودئرن آنلامییلا، اینسان اوغلونا یاراشیر، اینسانجا یاشامانین، ایلک قوشولو(شرطی)، کندی دیلی اوزه رینه قورولموش «اوُلوسال کولتورو» ائوره نینده یاشاماق دیر. یابانجی فارس دیلینده دوشونن بیر تورک؛ آچیقجاسینا، یابانجی بیر بئیین ایله دوشونن، «دوشونسل(فیکری) بیر کؤله»دیر. کؤله لیک آنلاییشی(مانتالیته سی/ذهنییتی) ائگمن اولدوغو سوره جه؛ قوُرتولوشدان قونوشماق دا یئرسیزدیر. گونئی آذربایجان تورکلری نین قوُرتولوشو باشدا؛ «اوُلوسال دیل ایله کولتورو» اولماق اوزه ره، چاغیمیزین ائورنسل مودئرن دوشونجه بیچیمینی دریندن قاورایاییپ، «دوشونسل کؤله لیک» آنلاییشینا سون قویماقلا، گرچک لشه جکدیر.

* «بیلینچ»؛ فلسفه سل آچیدان، هوسئرل(Husserl)ین دئدیگی اوزه ره: هرهانگی بیر شئیین بیلینجی دیر. توپلوم بیلیمسل باقیمدان ایسه: بللی بیر توپلومدا؛ اویه لرین اورتالاماسیندا اورتاق اولان اینانچلار، دویغولار کندینه اؤزگو(خاص) یاشامی اولان بللی بیر دیزگه(سیستم)یی اولوشدورور. بونو «اورتاق بیلینچ» (اورتاقلاشا/قاموسال/ بیلینچ) اولاراق آدلاندیریر، گؤرکملی توپلوم بیلیمجی دورکهایم(Durkeim).

** «من»؛ تین بیلیمجیلره گؤره: آنسال (ذهنی) سورکلی لیک(Continité mentale) اولاراق، تانیملانمیشدیر. بوندان دولایی؛ کیشی سل(شخصی) دویغولار ایله دوشونجه لر «من»-ه اؤزگو(خاص)دیر. داوید هوم(D. Hume) دا «من»ی: تین دوروملاری نین بیر-بیرینی ایزله ییشی اولاراق تانیملاییردی. آندره ژید(A. Gide): چئشیت لیکده آلغیلادیغیم شئی سورکلی «من»دیر، دئردی.
دینجی مسیحی دوشونور پاسکال(Pascal) بوتون دینجیلر گیبی؛ «من»ه قارشی چیقاراق: من تیسکیندیریجی دیر، دئییردی.

***«من لیک»(l` Ego)؛ تورک فلسفه آنسیکلوپئدی(اورهان خنجرلی اوغلو)-سی نین یازدیغینا گؤره: کیشی اوغلونون «من»ی اوستونده کی بیلینچلی بیلگیسی دیر… کیشی کندیسی اوستونه؛ کندینجه ائدیندیگی بیلگی یی، باشقالاری نین کندی سینی ناسیل گؤردوگو بیلگی سینه قاتاراق بن لیگینی اولوشدورور.

**** «تؤره»(Töre)؛ عوثمانلیجادا اخلاق: عرف، عادت، طبایع، سیرت، سجیه، عادت-ی طبیعه، عادت-ی مکتسبه، عادت-ی خیریه، حسن-ی اخلاق. گله نک-گؤره نک، گیبی آنلاملار داشیماقدا ایدی. تؤره بیلیم قوُراللاری نین بوتونو؛ «تؤره» سؤزجوگوییله گؤستره بیلیریز. «تؤره» دئییمی، اسکی تورک آغیزلاریندا «توره»(Türe) بیچیمینده :عادت، اصول، قاعیده، عرف، گؤره نک، یاسا، آیین(دین) آنلاملاریندا قوللانیردی (باق! «تاراما سؤزلوگو»، ت.د.ق ج ۵، ص ۳۸۷۱).

بوگون «توره Türe» دئییمی، عربچه «حوقوق» دئییمی قارشیلیغی اولاراق منیمسه نمیشدیر. «تؤره» دئییمی؛ ۱۹۴۲ ایلینده فلسفه تئریملری نین ساپتانماسی سیراسیندا «ت. د. ق»ونجا عوثمانلیجا عادت، اخلاق، فرانسیزجا (Moeurs) دئییملرینه قارشیلیق اولاراق، اؤنه ریلمیشدیر(باق! «فلسفه و گرامئر تئریملری، ایستانبول ۱۹۴۲ ص۸۹). «تؤره بیلیم» دئییمی ده «اخلاق، علم-ی اخلاق» (فرانسیزجا:La Morale/ L´ethique) اولاراق گؤستریلیردی. آنجاق ۱۹۷۸ ییلیندا «ت. د. ق»ونون یاییملانان «اؤزله شدیرمه قیلاووزو»ندایسا «تؤره» دئییمی «عرف= گله نک»، «عادت=گؤره نک»، «تؤره بیلیم=اخلاق»، آیریجا «دینسل یاسا= شرع» («مشروع» دئییمی قارشیلیغی اولاراق دا «تؤره ل» دئییمی گؤستریلیردی)، دئییملری قارشیلیغی اولاراق گؤستریلمکده دیر. اویسا؛ بوتون بو دئییملرین آنلام ایلیشکیلری بولوندوغو دئنلی، آنلام آیریلیقلاری دا واردیر. بو قاریشیق لیق «تؤره» دئییمینده «تؤره ل»، «تؤره سل»، «تؤره بیلیمسل»… گیبی تورئولرینده ده سورمکده دیر (« باق! فلسفه آنسیکلوپئدیسی ج ۶، ص ۳۷۷-۸).

یازانین سایتی

http://sayinqala.blogfa.com