الا اي داور دانا تو ميداني كه ايراني
چه محنتها كشيد از دست اين تهران و تهراني
چه طرفي بست از اين جمعيت ايران جز پريشاني
چه داند رهبري سرگشته صحراي ناداني
چرا مردي كند دعوا كسي كو كمتر است از زن
الا تهرانيا انصاف مي كن خر توئي يا من ؟
تو اي بيمار ناداني چه هذيان و هدر گفتي
به رشتي كله ماهي خور به طوسي كله خر گفتي
قمي را بد شمردي اصفهاني را بتر گفتي
جوانمردان آذربايجان را ترك خر گفتي !
تو را آتش زدند و خود بر آن آتش زدي دامن
الا تهرانيا انصاف ميكن خر توئي يا من ؟
تو اهل پايتختي بايد اهل معرفت باشي
به فكر آبرو و افتخار مملكت باشي 
چرا بيچاري مشدي , وحشي و بي تربيت باشي 
به نقص من چه خندي خود سراپا منقصت باشي 
مرا اين بس كه ميدانم تميز دوست از دشمن
الا تهرانيا انصاف مي كن خر توئي يا من ؟
تو از اين كنج شيرك خانه و دكان سيرابي
بجز بد مستي و لاتي و الواطي چه دريابي ؟
در اين كولژ كه ندهندت بجز ليسانس تون تابي
نخواهي بو علي سينا شد و بونصر فارابي
به گاه ادعا گويي كه ديپلم داري از لندن
الا تهرانيا انصاف ميكن خر توئي يا من ؟
تو عقل و هوش خود ديدي كه در غوغاي شهريور
كشيدند از دو سو همسايگان در خاك مالشگر
به نق و ناله هم هر روز حال بد كني بد تر
كنون تركيه بين و ناز شست تركها را بنگر
كه چون ماندند با آن موقعيت از بلا ايمن
الا تهرانيا انصاف مي كن خر توئي يا من ؟
گمان كردم كه با من همدل و همدين و همدردي
به مردي با تو پيوستم ندانستم كه نامردي
چه گويم بر سرم با ناجوانمردي چه آوردي
اگر ميخواستي عيب زبان هم رفع ميكردي
ولي ما را ندانستي به خود هم كيش و هم ميهن
الا تهرانيا انصاف مي كن خر توئي يا من ؟
به شهريور مه پارين كه طيارات با تعجيل
فرو ميريخت چون طير ابابيلم به سر سجيل
چه گويم اين همه ساز تو بي قانون و هر دمبيل
تو را يكشب نشد ساز و نوا در راديو تعطيل
تو را تنبور و تنبك بر فلك ميشد مرا شيون
الا تهرانيا انصاف مي كن خر توئي يا من ؟
به قفقازم برادر خواند با خود مردم قفقاز
چو در تركيه رفتم وه چه حرمت ديدم از اعزاز
به تهران آمدم نشناختي از دشمنانم باز
من آخر سرباز ايران بودم و جانباز
چرا پس روز را شب خواني و افرشته را اهريمن
الا تهرانيا انصاف مي كن خر توئي يا من ؟
به دستم تا سلاحي بود راه دشمنان بستم
عدو را تا كه ننشاندم به جاي از پاي ننشستم
به كام دشمنان آخر گرفتي تيغ از دستم
چنان پيوند بگسستي كه پيوستن نيارستم
كنون تنها علي مانده است و حوضش چشم ما روشن
الا تهرانيا انصاف مي كن خر توئي يا من ؟
چرا استاد دغل سنگ محك بر سكه ي ما زد
تو را تنها پذيرفت و مرا از امتحان وا زد
سپس در چشم تو تهران به جاي مملكت جا زد
چو تهران نيز تنها ديد با جمعي به تنها زد
تو اين درس خيانت را روان بودي و من كودن
الا تهرانيا انصاف مي كن خر توئي يا من ؟
چو خواهد دشمني بنياد قومي را بر اندازد
نخست آن جمع را از هم پريشان و جدا سازد
چو تنها كرد هر يك را به تنهايي بدو تازد
چنان اندازدش از پا كه ديگر سر نيفرازد
تو بودي آنكه دشمن را ندانستي فريب و فن
الا تهرانيا انصاف مي كن خر توئي يا من ؟
چرا با دوستدارانت عناد و كين و لج باشد
چرا بيچاره آذربايجان عضو فلج باشد
مگر پنداشتي ايران ز تهران تا كرج باشد
هنوز از ماست ايران را اگر روزي فرج باشد
تو گل را خار ميبيني و گلشن را همه گلخن
الا تهرانيا انصاف مي كن خر توئي يا من ؟
تو را تا ترك آذربايجان بود خراسان بود
كجا بارت بدين سنگيني و كارت بدين سان بود
چه شد كرد و لر ياغي كزو هر مشكل آسان بود
كجا شد ايل قشقائي كزو دشمن هراسان بود
كنون اي پهلوان چوني نه تيري ماند و ني جوشن
الا تهرانيا انصاف مي كن خر توئي يا من ؟
كنون گندم نه از سمنان فراز آيد نه از زنجان
نه ماهي و برنج از رشت و نه چائي ز لاهيجان
از اين قحط و غلا مشكل تواني وارهاندن جان
مگر در قصه خواني حديث زيره و كرمان
دگر انبانه از گندم تهي شد ديزي از بنشن
الا تهرانيا انصاف مي كن خر توئي يا من ؟

شهریار

پروفسوردوکتورمحمد علی فرزانه نین اوز الی ایله یازیلان ترجومه ی حال*

1402- نجی ایلین یاییندا تبریزده یوخسول و چوخ اوشاقلی بیر عائله ده دونیایا گوز آچمیشام.

آتام جاوان یاشلاریندا بیر فدایی کیمی شعورلو حالدا مشروطه حرکاتینا قاتیلمیش و سونرالار ساده بیر دولت ایشچی سی کیمی عومور سورموشدو.او مکتبه گئتمه دن یازیب اوخوماغی آیاق اوسته و اوز- اوزلو گونده اویرندیگی حالدا عومور بویو کیتابا و بیلگیه درین قایغی بسله ین بیر کیشی اولموشدور.

آنام قاراداغ کندلریدن عائله سی ایله باهالیق ایللرینده شهره کوچموش بیر اوبالی قیزی ایدی.اودا ساوادسیز اولماقلا برابر سینه سی سوز خزینه سی ایدی و منیم سونرالار نه بیلیم یازیچی و فولکلورچو اولماغیمدا اونلارین بویوک تاثیری اولموشدور.

یاشاییشین آغیر اولدوغوندان منیم ده بوتون یوخسول اوشاقلار کیمی اوشاقلیق یاشامیم اولماییب، یاشامین چتینلیکلرینی لاپ ایلکین یاشلاریمدان دویموش و یوخسوللوغون نه اولدغو و عدالتسیزلیگین آجیسینی چوخ ایلکین ویئنی یئتمه یاشلاریمدان دویموشام.

او ایللرده ، من شرایطده اولان اوشاقلار مدرسه و درس دن چوخ، فرش کارخانلاریندان باش چیخارتدیقلاری و یا ول گزدیکلری حالدا ،آتام و آنام یوخسوللوغون چتینلیکلرینه دوزه رک منی مدرسه یه گوندردیلر و من بوتون چاتیشمازلیقلارا باخمایاراق یاخشی درس اوخویانلاردان ایدیم.

یادیمدا ایکن دئییم کی ،آتامین آلدیغی آز حقوق چاتیشمادیغیندان آنام،اوشاقلار، هابئله آتام بوش وقتلرده ائوده فرش توخویاردیلار.من ده بئش یاشیمدان ایلمک سالماغی و گونلرینی، ساعتلرینی و لحظه لرینی فرشین دویونلرینه هورمه یی اویرنمیشیدیم.درس اوخورکن ده یای تعطیللرینده و یا هر اله گلن فرصتده عائله یه یاریدم دئیه ایشله ییردیم.

من اوزلوگومده چوخ اوتانجاق،باشی آشاغا،آز قایناییب قاریشان بیر اوشاق ایدیم.

بو خصلت ائوده- ائشیکده گوردویوم و شاهد اولدوغوم ضدیتلری، دوشونوش و ادراکیمین اولچوسونده گوتور- قوی ائتمه یه یول آچیردی.

اینسانلارین الده اولان ایمکانلاردان فایدالانماقلا داها یاخشی و راحات یاشاماسینا شرایط یاراتماق عوضینه دولتین ،خلقین قایغی سینا قالماماسی ،حکومت ایشچیلرین اوز باشینالیغی و رشوه خوارلیغی و اونلارلا بو کیمی یارامازلیقلار منی آرتیقدان آرتیغا سیخیر و عصبی لشدیریردی.

بو آرادا تبریزده و آذربایجاندا گئدن حقسیزلیکلر داها اوستون یئر توتوردو.

***

بیزیم بوتون درس اوخودوغوموز ایللرده گوندن- گونه خصوصا مدرسه لرده آنا دیلیمیزین محدودلاشماسی و آرادان قالدیریلماسی،اوشاقلارا حتی بو دیلده دانیشماغین یاساق ائدیلمه سی ،تهراندان ان ساوادسیز و قولدور مامورلارین آذربایجانا گونده ریلمه سی و بو آرادا اچیق- آشکار تریاکین اشاعه ائدیلمه سی(تاکید ایله قید ائتمه لییم کی، من درسه گئتدیگیم ایللرده بیر کیلومتردن چوخ فاصله ده اولمایان ائو ایله مدرسه آراسیندا اون- اون ایکی دانا تریاک خانا وار ایدی و بونلار دا تریاک چکمک تام صورتده آزاد ایدی)،جماعتین دسته- دسته آذربایجاندان کوچمه سی و مازندارانا ایش اوچون گئدنلرین تونل لرده آدسیز- سانسیز آرادان گئتمه سی بورادا اولان آجیلیقلاری قات – قات آرتیریردی.

1320- نجی ایلده ایران موتفیق دولتلر اوردولاری طرفیندن اشغال اولدوغو و رضاخان دیکتاتورلوغونون دئوریلدیگی و ایراندا موقتی اولسادا آزادلیق نسیمی اسدیگی شرایط ده، من آتامین خسته اولدوغوندان تئز لیکله عائله یه دایاق اولمالی ایدیم.

بوناگوره ده معلم لیک مکتبینی بیتیریب معلم چیخمالی ایدیم.تحصیلی داوام ائتدیرمک سون فرصلتره قالمالی ایدی.

او گونلر ایران و ائله جه ده آذربایجان و تبریز محیطی تام صورتده سیاسی ایدی.

سیاسی حزبلر و روزنامه لر بیر – بیرینه مئیدان اوخویوردولار و من ده یوزلر و مینلر جاوان کیمی سیاسته قاتیلماقدان آجیغیم گلمیردی.لاکین اوخوماغی و یئنه اوخوماغی و اولایلاری یاخیندان و دریندن منیمسه مه یی لازیم گوروردوم.

مدرسه ده بیزه اجتماعی- ملی مسئله لر باره ده هئچ نه اویرتمه میشدیلر.

یاواش- یاواش الیم قلم توتماغا باشلادی و طبیعی اولاراق ایلک یازلاریمدا فارسجا اولدو و اونلاردان ایکیسی یا اوچوده تهران مطبوعاتیندا چیخدی.

لاکین تبریزده تک بیر آذربایجان دیلینده چیخان مطبوعات و خوصوصیله آذربایجاندا باش وئرن ملی- دئموکراتیک ایللردن بری آنا دیلیمیزه یارانان قایغی منی آنا دیلیمیزده یازانلارین و اوز ملی وارلیغینی قورویانلارین جرگه سینده گتیریب چیخارتدی.

بئله لیکله ایلک مفصل یازیلاریم 1325- نجی ایل مطبوعاتیندا و خصوصیله آذربایجان روزنامه سینده ایکی باشلیق آلتیندا،بیری «آذربایجان ملی داستانلاری»و اوبیریسی«آذربایجان فولکلور نمونه لری»سلسله مقاله شکلینده بوراخیلدی و بئله لیکله ده …..من آذربایجان دیلی،فولکلورو،ادبیاتی و ملی وارلیغینی ایمکان اولونجا آذربایجان دیلینده و ایمکان اولمایاندا فارسجا قلمه آلدیم.

یازدیقلاریمدان بیرجه- بیرجه آد آپارماغا نه یادداشتیم وار نه ده فورصت،آنجاق بو اللی ایلدن چوخ مودت ده آنا دیلیمیز و میلی- مدنی وارلیغیمیز و کیملیگیمیز باره ده اون مین صفحه دن چوخ مطلب و آراشدیرما یازمیشام.

بونلارین آراسیندا ایگیرمی یه قدر کیتاب و یوزدن آرتیق مقاله وار.

کیتابلاردان چاپ اولانلاری و هله چاپ اولمایانلاری دا وار.البته نشرینه موباشرت و نظارت ائتدیگیم اثرلر بو حئسابا داخیل دئییل.

*بو ترجومه ی حال،پروفسور دوکتور فرزانه نین اوز الی ایله 1376-نجی ایل «چیچکلر قورولوشو»نا وئردیگی بیوگرافی دیر و اوزو اونو یازمیشدیر….حسن راشدی 27/10 /84

www.durna.se/ferzane_tercumeHal.htm

شرف ؛ پاکدامني و آزادگی مهمترين عناصر شخصيتی يک دختر ترک آذربايجانی را تشکيل ميدهند.اين پاکدامني و آزادگي نمودهاي بسيار زيبايی در فولکلور و فرهنگ آذربايجان داشته است.يکی از اوجهای بروز شرافت را ميتوان داستان سارای ناميد.احتمالا بسياری از ما فيلم سارای را ديده ايم و ياحداقل از مضمون آن خبر داريم. من هم اينجا به طور بسيار خلاصه اشاره ای به اين داستان ميکنم شايد هم انگيزه ای برای دوستان شد تا رفته و فيلمش را گرفته و لذت ببرند.

قضيه از اينجا شروع ميشود که در کنار رودخانه ي آرپا چايی که در آذربايجان جاريست و اين رود از شعبه های قيزيل اؤزن ميباشد در يکی از دهات دختری ساري تللي(گيسو طلا) و آلا گؤز(چشم شهلا) به دنيا مي آيد.پدر و مادرش نام اين دختر را سارای که در ترکي آذري تحليل يافته ساری آی(ماه زرد) ميباشد ميگذارند.سارایِ داستان در طبيعت آذربايجان پرورش مي يابد و دختری ماه رو ميشود.بزرگان ده سارای را به پسری به نام خان چوبان نامزد ميکنند. روزی چشم خان ده به سارا ميافتد. خان ، پدر سارای را فرا ميخواند و ازاو ميخواهد ک سارای را به عقد او در آورد.پدر سارای که مرد ريش سفيدی بود و به خان چوبان قول مردانه داده بود و مصداق آتاسؤزي(ضرب المثل) آذربايجانی:(کيشی توپوردوغون يالاماز) پيشنهاد خان ده را رد ميکند.خلاصه از خان اصرار و از پدر انکار.

و در این موقع است که خان متوسل به زور شده و او را مورد ضرب و شتم قرارداده و سارای را تحدید میکند که در صورت سربازدن از خواسته ئ خان دیگر پدر خود را نخواهد دید چون او پدرش را خواهد کشت.سارای که به جز پدر کسی را نداشت و نمیتوانست رنج و عذابش را ببیند بر خلاف علاقه ئ وافرش به خان چوبان و قولی که به او داده بود تن به خواسته ئ خان ظالم داد.

و روزی که سارای گفت که آماده ازدواج با خان ميباشدهمه از اين تصميم او متحیر شدند ولی او چاره ای جز این نداشت چون او شیر دختر ترک آذری بود و پاکدامن.

وسارای به دنبال خان راهی شد اما در راه تنش را به آب جاری آرپا چای سپرد و خود را جاودانه ساخت.

يکي از اشعار فولکولور و معروف آذربايجاني (آپاردی سئللر سارانی) است که در آخر فيلم سارای نيز پخش شد.من هم اينجا اين شعر معروف و شاهکار ملی را همراه ترجمه اش مينويسم:

آپاردي سئللر سارانی

گئدين دئيين خان چوبانا

گلمه‌سين بوايل موغانا

گلسه باتارناحق قانا

آپاردی سئللر سارانی

بير آلا گؤزلو بالانی

آرپا چايی درين اولماز

آخار سويو سرين اولماز

سارا کيمی گلين اولماز

آپاردی سئللر سارانی

بير آلا گؤزلو بالانی

آرپا چايي آشدی داشدی

سئل ساراني قاپدی قاچدی

هر گؤره‌نين گؤزو ياشدی

آپاردي سئللر سارانی

بير آلا گؤزلو بالانی

قالي گتير اوتاق دوشه

سارا يئري قالدي بوشا

چوبان الين چيخدی بوشا

آپاردي سئللر سارانی

بير آلا گؤزلو بالانی

ترجمه فارسي:

سيلها سارا را بردند.

برويد و به خان چوبان بگوييد

که امسال به موغان نيايد

اگر بيايد به خون ناحق فرو ميرود

سيلها سارا را بردند

يک فرزند چشم شهلا را.

رودخانه ي آرپا عميق نيست

آب روانش سرد نيست

عروسي مانند سارا وجود ندارد

سيلها سارا را بردند

يک فرزند چشم شهلا را.

آرپا چاي گذشت و طغيان کرد

سيل سارا را قاپيد و فرار کرد

چشم هر بيننده اي اشکالود است

قالي بياور ودر اتاق پهن کن.

جاي سارا خالي شد

دست چوپان به نيستي رسيد و خالي شد

سيلها سارا را بردند

يک فرزند چشم شهلا را